تبلیغات
DRILLING FLUID
DRILLING FLUID
ساخت گل روغنی

1- گازوییل مورد نیاز را در مخزن تمیز شده می ریزیم.
2- در حالی که پمپ و همزن ها مشغول کار هستند٬ مقدار معینی امولسیفایر اولیه (2 گالن در بشکه) به گازوییل اضافه کرده و خوب هم می زنیم.
3- کنترل کننده عصاره را به میزان 16-14 پوند در بشکه اضافه کرده و صبر میکنیم تا خوب به هم بخورد.
4- مقدار 14-12 پوند در بشکه آهک اضافه کرده و مجدداً هم میزنیم.
5- امولسیفایر ثانویه (کمکی) را اضافه کرده ٬ خوب میکس میکنیم.
6- مقداری از آب کلسیم کلراید را که از قبل تهیه شده است را به آرامی به سیستم اضافه میکنیم.
7- در صورت نیاز ماده غلظت دهنده را اضافه میکنیم.
8- با استفاده ار پودر سنگ آهک ٬ وزن را تا میزان مورد نیاز بالا میبریم.



نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

شنبه 13 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند
دستگاه سالید کنترول دیسندر ودیسیلتر 
در گلهای سبک وزن بکار گرفته میشود
ابتدا گل از دستگاه دیسندر عبور میکند تا ابتدا ذرات درشتر از گل جدا شود 40 تا 45 میکرون
اندازه کونها 12" است وهر کدام 500 گالن در دقیقه تصویه میکند 1.5 برابر حجم کل سیستم
ورن جریانی که دفع میشود 18 تا 36 پی سی اف سنکین تر از وزن گل است
دستگاه دیسیلتر اندازه کن 4" است ظرفیت هر کن 75 گالن در دقیقه است ذرات 20 تا 25 میکرون را جدا میکند 1.5 برابر حجم گل سیستم وزن جریانی که دفع میشود 18 تا 26 پی سی اف سنگین تر از گل ورودی است
فشار گیج باید 3 برابر ppg fdaباشد psi
طول زانو 4 برابر قطر لوله ای که کونها روی ان قرار دارد باید باشد
کونها باید به صورت اسپری عمل کند بین 20 تا 30 درجه




نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

شنبه 13 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند
خواص گل حفاری



الف- هدف : مطالعه خواص گل حفاری و طریقه کنترل آنها

ب- وسائل و مواد لازم :

Fann V-G meter بهم زدن – ساعت – بنتونیت – باریت – آهک- کراچو



ج- کنترل خواص گل :

تعریف : باید دانست که Apparent Viscosity تابع plastic viscosity و yield point می باشد.

د- دستورالعمل :

آزمایش اول :

مقدار 40 گرم بنتونیت را در 700 میلی لیتر آب شیرین ریخته مدت 15 دقیقه بهم بزنید و خواص زیر را اندازه گیری نمائید:

1-گرانروی ظاهری (Apparent Viscosity ) AV ,

2-گرانروی پلاستیکی (Plastic Viscosity ) PV ,

3- نقطه واروی ( Yield Point) YP ,

آزمایش دوم :

مقدار 5/0 گرم آهک را در 5 میلی لیتر آب حل نموده به 350 میلی لیتر از گل ساخته شده اضافه نمایند مدت 5 دقیقه بهم بزنید و خواص مذکور در آزمایش اول را دوباره اندازه گیری نمایید.

منظور: مشاهده اثر بالا رفتن Yield Point در روی Apparent Viscosity

در اثر اضافه کردن آ هک یون سدیم با یون سدیم آهک معاوضه شده در نتیجه نیروهای جاذبه ذرات بنتونیت افزایش می یابد و سبب بالا رفتن Yield point میگردد. چون Apparent Viscosity تابعی از Yield Point می باشد ازدیاد Yield Point افزایش Apparent Viscosity را همراه دارد.



آزمایش سوم :

به گل آهک دار بالا مقدار 5 درصد حجمی آهک اضافه نمائید و مدت 3 دقیقه تعلیق را بهم زده خواص بالا را اندازه گیری کنید.

منظور: نشان دادن موثر نبودن آب در کنترل Yield Point

با اضافه کردن آب Yield pointپایین می آید ولی این عمل با مقدار زیادی آب انجام می گردد که درنتیجه تغییرات نامطلوب زیادی در افت صافی و استحکام بندش خواهد داشت.

آزمایش چهارم

از محلول ده درصد کراچو 3 میلی متر برداشته و به گل آهک دار اضافه نمائید و 5 دقیقه بهم زده سپس خواص تعلیق را آزمایش نمایید.

منظور: مشاهده اثر موارد شیمیایی (تینرها) در پایین آوردن Yield Point

اضافه کردن تینر به گل در این حالت یونهایی را که سبب بالا رفتن Yield Point ، Apparent Viscosity می گردند از عمل خارج نمایید. تینرها بر روی ذراتی که دارای شارژ یا کشش یونی می باشند اثر نموده ، کشش آنها را تقلیل و در نتیجه باعث پایین آمدن Yield Point ، Apparent Viscosity می گردند.





آزمایش پنجم

به یک پارل (بشکه) از گل بنتونیتی مقدار 200 پوند باریت اضافه نموده مدت 5 دقیقه بهم نزنید و وزن مخصوص گل را اندازه بگیرید سپس بهمین گل مقدار 100 پوند دیگر باریت اضافه نمائید و پس از 5 دقیقه بهم زدن وزن مخصوص و خواص گل را دوباره آزمایش نمائید.

منظور :مشاهده اثر مواد جامد خنثی در روی Yield Point ، Apparent Viscosity , Plastic Viscosity

ازدیاد غلظت مواد جامد خنثی در داخل گل باعث افزایش اصطکاک بین ذرات شده و در نتیجه plastic viscosity گل بالا می رود ولی این موضوع در روی Yield Point چندان اثری ندارد. بدین ترتیب تینرها در پایین آوردن Apparent Viscosity گلهایی که دارای غلظت زیاد مواد جامع خنثی می باشند موثر نخواهد بود.



آزمایش ششم

مقدار 10 درصد حجمی آب بگل آزمایش پنجم اضافه نموده و 5 دقیقه بهم بزنید و خواص آنرا اندازه بگیرید.

منظور : مشاهده اثر آب و تقلیل غلظت مواد جامد بر روی Apparent Viscosity, Plastic Viscosity, و Yield Point
رقیق شدن غلظت مواد جامد خنثی در حالیکه اصطکاک بین ذرات را کم می نماید Apparent Viscosity, Plastic Viscosity, را پایین می آورد. این نشان می دهد که Plastic Viscosity ارتباط مستقیم با مقدار مواد جامد موجود در گل دارد.







آزمایش شماره (2)

راندمان مواد رسی و افزایش وزن گل

مقدمه

مقصود از این آزمایش ارزیابی مواد رسی با مشاهده راندمان آنها در آب شیرین و آب نمکی با غلظت های مختلف و همچنین آشنایی با افزایش وزن گل با استفاده از باریت می باشد.

قسمت اول – راندمان مواد رسی

1 - به سه قسمت یک بشکه ای (350 میلی لیتری) آب شیرین که در حال بهم خوردن است مقادیر 4/18 و 5/26 و 5/30 پوند بنتونیت (معادل با 5و 7 و 8 درصد وزنی از مواد جامد) بآهستگی بیافزائید و مدت 5 دقیقه خوب بهم بزنید. سپس تعلیق ها را بطور جداگانه در شیشه های سردار ریخته و تا روز بعد نگهدارید تا عمل هیدراسیون بنتونیت بطور کامل انجام گیرد.

2- به سه قسمت یک بشکه ای از آب شیرین بترتیب مقدار 3 و7و 50 پوند نمک افزوده و بهم بزنید تا نمک کاملاً حل شود. سپس مقدار ppm نمک محلول را از طریق اندازه گیری chloride معین و یادداشت نمائید.

3- بهر یک از آب نمک های فوق مقدار 4/36 پوند بنتونیت بآهستگی و در حال بهم خوردن بافزایید و پس از 5 دقیقه بهم زدن تعلیق ها را در ظروف متناسب ریخته بگذارید تا روز بعد مانده و حداکثر هیدراسیون بدست آید.

4 - نمونه های هیدراته شده را تقریباً 3 دقیقه بهم زده و خواص زیر هر یک را اندازه گیری کنید :

وزن ، ویسکوزیته ظاهری ، ویسکوزیته پلاستیکی ، نقطه ییلد ، افت صافی تعلیق های آب شیرین ، و PH گل





توجه

نمونه های آزمایش شده را برای آزمایشات بعدی نگهدارید.

5 - پس از تعیین خواص فوق منحنی تغییرات ویسکوزیته ظاهری (cps) را با تغییر درصد وزنی مواد جامد نمونه های بند(1) رسم نمائید و برای آزمایش بند (2) منحنی تغییرات ویسکوزیته را بر حسب مقدارppm نمک نمونه ها رسم کنید . ( از دو ورقه کاغد گراف معمولی استفاده نمائید . )

هدف

هدف از آزمایشات بالا بدست آوردن منحنی راندمان بنتونیت در آب شیرین و مشاهده پایین آمدن راندمان آن در آب های نمکی با غلظت مختلف می باشد.

قسمت دوم- افزودن وزن گل

1 - کلیه نمونه های آب شیرین آزمایش شده را در یک ظرف بریزید و ویسکوزیته ظاهری مخلوط را با استفاده از آب شیرین و یا بنتونیت به 15 الی 20 سانتی پواز برسانید ویسکوزیته پلاستیکی را نیز آزمایش کنید.

2 - نمونه مخلوط را به سه قسمت یک بشکه ای تقسیم نمائید و مقدار باریت لازم را جهت تهیه گلهای 10 پوندی و 12 پوندی و 14 پوندی محاسبه نموده و به نمونه ها افزوده 5 دقیقه بهم بزنید و خواص زیر را آزمایش کنید :

v وزن گل ، ویسکوزیته ظا هری ، ویسکوزیته پلاستیکی ، نقطه ییلد و

سپس ارقام بدست آمده را با هم مقایسه نمائید.

هدف

آشنایی با روش محاسبه مقدار باریت لازم برای تغییرات وزن گل به وزن دیگر می باشد.





آزمایش شماره (3)

خواص روانی گلهای حفاری

مقدمه :

هدف از این آزمایش مطالعه خواص روانی گل حفاری و چگونگی کنترل آنها می باشد.

قسمت اول – اثر نقطه ییلد بر روی ویسکوزیته ظاهری

1 - معادل یک بشکه تعلیق بنتونیت در آب شیرین با ویسکوزیته ظاهری 15 سانتی پواز تهیه و خواص زیر را اندازه بگیرید:

v ویسکوزیته ظاهری

v ویسکوزیته پلاستیکی

v نقطه ییلد

2 - محلول 10% ( ده گرم درصد میلی لیتر آب) آهک تهیه نمائید و معادل نیم گرم آهک (پنج میلی لیتر محلول) به گل فوق بیافزائید و خواص فوق را پس از 5 دقیقه بهم زدن مجدداً آزمایش نمائید.

3 - نتایج دو آزمایش بالا را بر روی کاغذ گراف معمولی رسم نمائید و مقایسه کنید.

هدف

هدف آزمایش بالا مشاهده اثر افزایش نقطه ییلد بر روی ویسکوزیته ظاهری می باشد. افزودن آهک Ca(OH)2 به گل باعث افزایش نیروهای جاذبه بین ذرات رسی و در نتیجه بالا رفتن نقطه ییلد می شود . چون ویسکوزیته ظاهری تابع نقطه ییلد نیز می باشد بنابراین تغییرات آن مستقیماً بر روی ویسکوزیته ظاهری اثر می گذارد. بدین مناسبت موقعیکه در یک گل نیروهای جاذبه زیاد شوند ویسکوزیته ظاهری متناسب با افزایش نقطه ییلد بالا می رود.

قسمت دوم – اثر آب در کنترل نقطه ییلد

1 - گل مورد آزمایش در قسمت اول مقدار پنج درصد حجمی (5/17 میلی لیتر) آب شیرین بیافزائید و پس از سه دقیقه بهم زدن خواص آزمایش شده را اندازه­گیری نمائید و در روی گراف رسم نمائید.

هدف

مشاهده موثر نبودن آب در کنترل نقطه ییلد هدف این آزمایش می­باشد. اگرچه افزودن آب تقلیل جزئی در نقطه ییلد را بعلت ترقیق ذرات رسی باعث می­شود ولی این بمعنی این نیست که نیروهای جاذبه تقلیل یافته­اند بلکه این تغییر ظاهری در نقطه ییلد بعلت زیاد شدن فاصله بین ذرات ایجاد شده است. بنابراین با افزودن مقدار کافی آب می­توان نقطه ییلد و بهمراه آن ویسکوزیته ظاهری را پائین آورد ولی این عمل مستلزم صرف مقادیر غیرعادی آب بوده و تازه گل حاصله دارای استحکام بندش و افت صافی زیاد خواهد بود.



قسمت سوم – اثر مواد شیمیائی بر روی خواص روانی گل

1 - استفاده از یک محلول 10 درصد تترافسفات سدیم مقدار 3/0 پوند فسفات به یک نمونه یک بشکه ای از گل قسمت دوم افزوده پس از پنج دقیقه بهم زدن خواص اندازه­گیری شده را مجدداً آزمایش نموده بر روی گراف منعکس نمائید.



هدف

هدف از آزمایش فوق مشاهده اثر افزودن مواد شیمیائی برای تقلیل نقطه ییلد می­باشد. افزایش فسفات بگل در مورد این آزمایش ایون مسئول ایجاد ویسکوزیته ظاهری و نقطه ییلد زیاد را رفع نموده است. تینرهائی که به سیستم گلی با نقطه ئلید بالا افزوده می­شوند منتج به تقلیل ویسکوزیته ظاهری و نقطه ئیلد می­شوند. آنها بر اثر مواد آلوده کننده غلبه نموده و در عین حال نیروهای جاذبه ایجاد شده در اثر والانسهای باند شکسته را اشباع می­نمایند.



قسمت چهارم- اثر افزایش مواد جامد خنثی بر خواص روانی گل



1 - وزن نمونه گل بالا را اندازه گرفته مقدار باریت لازم را برای ازدیاد وزن به 12 پوند برای یک بشکه حساب نمائید. باریت محاسبه شده را افزوده پس از پنج دقیقه بهم زدن خواص اندازه­گیری شده را آزمایش نمائید و بر روی گراف منعکس کنید.

2 - وزن گل را از 12 به 14 پوند برای یک بشکه برسانید و خواص بالا را مجدداً آزمایش کنید و بر روی گراف منعکس کنید.



هدف

مشاهده اثر افزایش مواد جامد خنثی بر روی ویسکوزیته ظاهری و ویسکوزیته پلاستیکی و نقطه ئیلد هدف این آزمایش می­باشند. در مورد آزمایش بالا مواد وزن دهنده افزوده شده باعث ازدیاد غلظت مواد جامد و افزایش اصطکاک بین ذرات شده است. این عمل سبب ازدیاد ویسکوزیته پلاستیکی و نتیجتاً ازدیاد ویسکوزیته ظاهری می­شود. نکته قابل توجه اینکه افزودن مواد جامد خنثی به گل باعث تغییر بسیار کمی در نقطه ئیلد شده و یا اینکه اصلاً در آن اثر نداشته است. بنابراین می­توان درک کرد که افزودن تینرهای شیمیائی به این گل در تقلیل ویسکوزیته ظاهری موثر نخواهد افتاد.

قسمت پنجم- اثر ترقیق غلظت مواد جامد بر خواص روانی گل

1 - مقدار 10 درصد حجمی (35 میلی لیتر) آب شیرین به یک بارل نمونه بالا افزوده پس از پنج دقیقه بهم زدن خواص آزمایش شده را اندازه گیری نمائید و بر روی گراف منعکس کنید.

هدف

مشاهده اثر افزودن آب به گل و تقلیل غلظت مواد جامد بر روی ویسکوزیته ظاهری و ویسکوزیته پلاستیکی و نقطه ئیلد هدف این آزمایش است. ترقیق غلظت مواد جامد در عین حال اصطکاک بین ذرات را کم نموده و ویسکوزیته پلاستیکی و بالنتیجه ویکسوزیته ظاهری را تقلیل میدهد. بنابراین ویسکوزیته پلاستیکی نمودار غلظت مواد جامد بوده و با کم نمودن مقدار مواد جامد تقلیل می­یابد.



قسمت ششم – اثر برش ذرات رسی بر روی خواص روانی گل

1 - معادل یک بارل تعلیق 30 سانتی پوازی از بنتونیت و آب تهیه نمائید و خواص روانی آن را آزمایش نمائید.

2 - نمونه بالا را در یک بهم زن Waring Blender ریخته مدت 10 دقیقه بهم بزنید و خواص بالا را مجدداً آ‍زمایش نمائید و با خواص بند (1) این آزمایش مقایسه کنید.

هدف

هدف این آزمایش مشاهده اثر برش ذرات رسی بر روی ویسکوزیته ظاهری و ویسکوزیته پلاستیکی و نقطه ئلید می­باشد. در نتیجه نیروی برشی حاصله از سرعت زیاد دستگاه بهمزن ذرات رسی بذراتی کوچکتر تقسیم می­شوند و در نتیجه ایجاد بارهای اشباع نشده در لبه­های ذرات رسی جدید نیروی کششی بین ذرات زیاد می­شود و با آن نقطه ئیلد بالا می­رود. عین این عمل بوسیله عمل آسیایی مته حفاری در داخل چاه اتفاق می­افتد.



نتیجه

1- ویسکوزیته فانلFunnel) ) یک ویسکوزیته ظاهری می­باشد. وقتی ویسکوزیته فانل یک گل بالا باشد ویسکوزیته ظاهری آن نیز بالا خواهد بود. بالا بودن ویسکوزیته فانل یا بعلت زیاد بودن غلظت ذرات جامد گل و یا زیاد شدن آن ذرات (ویسکوزیته پلاستیکی) می­باشد و یا اینکه نقطه ئیلد گل در اثر آلوگی و یا وجود والانس­های شکسته اشباع نشده عامل افزایش ویسکوزیته مزبور می­باشند. بالا بودن ویسکوزیته ظاهری همچنین می­تواند معلول وجود هر دو عامل فوق باشد. بنابراین با استفاده از ( V G ) بهتر می­توان معین نمود که چگونه و به چه نحوی با بکار بردن مواد شیمیائی با آب و یا هر دو ویسکوزیته فانل را بتوان تقلیل داد.



وقتی باریت به گل حفاری افزوده می­شود غلظت مواد جامد بالا می­رود و ویسکوزیته ظاهری افزایش می­یابد. چون در عملیات حفاری اغلب لازم می­شود که وزن گل افزایش داده شود لذا قبل از افزودن باریت بایستی ویسکوزیته ظاهری را بدون تغییر دادن ماهیت گل به حداقل رسانید. این عمل باعث می­شود که ویسکوزیته گل در یک حدود مطلوب باقی بماند. بطور کلی در مواقعی که وزن گل را می­بایست مقدار زیادی افزایش داد اضافه کردن آب و مواد شیمیائی برای ایجاد خواص مطلوب روانی لازم خواهد بود.



نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

شنبه 13 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند
گلا یکول
گلا یکول
ترکیبی از چند گروه مواد عالی شیمیایی این ماده در یک نقطه دمایی به صورت یک توده ابری تبدیل میشود که دراین حالت قدرت بالایی در جابه جایی حجم عظیمی از کنده ها را داردبهترین حالت کارایی در محیط هاد کم نمک
توانایی استوار کردن ومقاوم کردن شیلهای نرم این ماده را میتوان در اب شیرین ونمک دار میتوان استفاده کرد
شکل ظاهری ماده قهوه ای - نورانی شفاف
چگالی حجمی 1 - 1.4 sg
8.8 = PH
مقدار مصرف 2تا 5 درصدیا 7 تاLB/BBL 17.5
نقطه اشتغال 430 فارینهات
قابلیت حل شدن در اب و تغییر پذیری منحنی زمان ابری شدن که توسط نمکها انجام میشود که با کم کردن نمک وزیاد کردن ان انجام میشود
مرایا گلایکول
1 - کم سالید بودن
2- تثبیت کننده شیل
3-راندمان زیاد در انتقال سالید
تست گلایکول = گلایکول پوینت یا نقطه ابری شدن که در ان عصاره کل را گرفته وان را حرارت میدهیم اختلاف نقطه ابری شدن وزمانی راکه از حلت ابری شدن خارج میشود را
گلا یکول پوینت می گویند



نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

شنبه 13 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند
علت استفاده اب در گل روغنی
علت استفاده اب در گل روغنی برای پایین اوردن ES وکنترول نقطه اشتعال است
زیرا در عمق های پایین حرارت سازند بالا بوده و روغن یا گازوییل سریع گرم شده
وبا کوچک ترین جرقه اتش میگیرد در ضمن DRILL GEL یا ویسکوزیته فایرها چون از جنس
رسهای عالی هستند در اب ویسکوزیته میگیرند وبرای اینکه فاز روغن قدرت حمل کنده ها را ندارد اب این نقش را ایفا میکند ES گل روغنی بین 500 - 800 خوب است در هنگام حفاری
مقداری از اب گل ما تبخیر میشود پس با ید روزانه به گل اب اضا فه شود .




نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

شنبه 13 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند
در جنوب غربی ایران طبقات زمین از نقطه نظر گلهای حفاری ممکن است به سه گروه اصلی تقسیم گردد
qLow Pressure Zoneیا منطقه کم فشار – که شامل طبقات آغاجاری و میشان و لایه بالائی طبقه گچساران که برای حفاری در آنها ممکن است از آب معمولی و یا آب نمک دار استفاده شود.

qHigh Pressure Zone یا منطقه پر فشار برای حفاری در شش لایه دیگر طبقه گچساران ازگل سنگین ( اشباع شده از نمک ) با PH پایین استفاده می­شود. (طبقه گچساران از لایه ساخته شده است).

qمنطقه نفتخیز – شامل طبقات آسماری – ائوسن – و بنگستان و یا سایر لایه­های دیگر می­باشد.
qحفاری در این منطقه از گلهائی با وزن سبک یا متوسط استفاده می­شود که مواد جامد آنها کم باشد (Low Solid Mud
qدر این طبقات از گلهای روغنی مثل (Oil Emulsion Mud) نیز در موارد بخصوصی ممکن است استفاده شود.

qحفاری در Top Hole با آب معمولی شروع می­شود
qفقط در موقعی که طبقات آغاجاری و میشان گم شوند و یا اصلاً وجود نداشته باشند، و طبقه گچساران پیدا شود در این حالت حفاری را با آب دریا یا آب نمک اشباع شده آغاز می­کنند.
qوجود نمک در آب باعث جلوگیری از Sloughing می­شود.
qامروزه از هوا یا کف صابون Foaming Agent و یا Aerated Mud (کلی که در بین ذرات آن هوا هست ) برای حفاری در Top Hole نیز استفاده می­گردد.
qبعلت وجود فشارهای کم در منطقه، حفاری با آب امکان پذیر است
qدر بعضی مواقع گم شدگی گل (Loss) نیز وجود دارد، در این حالت برای پائین نگه داشتن وزن گل به حداقل ممکن با افزودن آب بطور دائم به سیستم گل می­توان آنرا کنترل کرد.
q و یا بکار انداختن دستگاههائی مثل دیساندر و دیسلتر مقدار مواد جامد را کم کرد.
qرنگ شفاف مایعی که با آن حفاری می­کنیم دلیل بر عاری بودن آن از مواد جامد حفر شده (Cuttings) می­باشد در این حالت نیروی هیدروستاتیک کمتری خواهد داشت و در نتیجه مته سریعتر خواهد چرخید.

1- گلهای مخصوص طبقات سطحی زمین Top Hole
qبرای پاک کردن سوراخ چاه باید (سرعت جداره­ای (Annular Velocity) آب یا آب نمک باید حدود 120 فوت در دقیقه باشد.
qگاهی اوقات مقداری بنتونایت برای افزایش گرانروی به گل اضافه میکنند تا بتواند بخوبی مواد حفر شده را با خود حمل نماید.
qدر چاه­های توسعه­ای (Development Wells) هنگامی­که عمق متوسط طبقات مشخص گردید حدود 500 فوت قبل از اینکه به هفتمین لایه گچساران ( اولین لایه از بالا ) برسیم و لوله جداره­ای سوار کنیم مقداری خاک رس به مایع حفاری اضافه می­کنیم.
در چاه­های اکتشافی بنا به تقاضای زمین شناس ممکن است همانند چاه­های توسعه­ای عمل شود.
q هنگامیکه مایع حفاری مورد استفاده محتوی نمک کمتر از 10000 ( قسمت در میلیون ) باشد می­توان با اضافه کردن مقداری بین 5 – 10 پوند بنتونایت و 1.4 تا 1.2 پوند کاستیکبرای هر بشکه گل خواص مورد نیاز را تامین کرد
qولی اگر شوری مایع حفاری از 10000 ( قسمت در میلیون ) بیشتر باشد بجای بنتونایت از سالت ژل یا خاک رس نمکی بمقدار 15 تا 25 پوند برای هر بشکه گل استفاده نمود زیرا سالت ژل در محیط نمکی خیلی بهتر از بنتونایت عمل می­کند.

1- گلهای مخصوص طبقات سطحی زمین Top Hole
qدر بعضی اوقات مقداری (Detergent) یا (Surfactant) و یا مقداری روغن بمنظور بهبود مقداری نفوذپذیری (Penetration Rate) به مایع حفاری اضافه می­نمایند
qدر بعضی از مناطق، طبقات آغاجاری و میشان کم فشار و فوران آب کمتری دارند که با بالا رفتن مقدار شوری گل می­توان به وجود فوران آب پی برد.
q هنگامی­که به افزایش وزن احتیاج پیدا کنیم می­توانیم تا وزن 75 (pcf) از محلول نمک استفاده کنیم و برای تامین وزن بالاتر باید از باریت استفاده نمود.

گل مورد استفاده در طبقات گچساران :
Øدر این طبقه حفاری با گل­های سنگین صورت می­گیرد و پیدا شدن آب با حجم و فشار زیاد هنگام حفاری در این طبقه دلیل بر پیدا شدن لایه سنگ آهک می­باشد.
Øباید توجه داشت که پیدا شدن آب در این طبقه ممکن است فشارهای بی نهایت سنگین بهمراه داشته باشد، وجود یا محل این فشارها را نمی­توان پیش بینی کرد زیرا ممکن است، مشغول حفاری در لایه­ای با فشار کم باشیم که بلافاصله لایه­ای با فشار قوی پدیدار شود و موقعیت گل حفاری را تغییر دهد برای همین است که حفاری در این طبقه اشکال­های زیادی بهمراه دارد.
Ø علت این امر پخش نادرست فشارهائیکه از کره داخلی زمین به این طبقه وارد می­شود می­توان توجیه کرد.
Øحفاری در میان چنین لایه­های پر فشار که حالت پلاستیکی به لایه­ها می­دهند را به گلی محتاج می­کند که هیدروستاتیک آن بتواند با فشار مزبور برابری کند و یا از آن کمی بالاتر باشد

Øبکار بردن گل­های سنگین که نسبت مواد جامد زیادی دارند خود مشکلات زیادی بهمراه دارد.
Ø پس باید گفت بعلت داشتن فشار زیاد و مشکل Squeezing در این منطقه از گل­های سنگین استفاده خواهیم کرد.
Øدر جنوب ایران حفاری در طبقه گچساران بطور مثال برای حفاری در میان حفره­های پوشیده از آب باید از گلی که وزن آن 165 پوند بر فوت مکعب باشد استفاده کرد. فرمول ساختن این وزن گل بسیار ساده است.
Øنگهداری و مواظبت از گل­های سنگین اگر Flow مشخص باشد بسیار ساده و راحت خواهد بود.
Øحفاری در طبقه گچساران بوسیله گل­های سنگین انجام می­گیرد
Øاین طبقه همیشه در معرض فشاری سنگین و اجتناب ناپذیر قرار دارد.
Ø وجود این فشارها محل­های مشخصی ندارد چه بسا در یکی از لایه­های این طبقه فشار کم باشد و لایه بعدی فشار زیادی پیدا شود بهمین دلیل حفاری در این طبقه با مشکلات زیادی روبرو می­گردد.

Øبرای چگونگی و طرز ساخت گل­های سنگین با موقعیت­های مختلف در مناطق جنوب آزمایش­های بسیار بر روی آن انجام شده است بطور مثال در چند سال گذشته روی این گل­ها از نظر PH و مقدار مواد جامد و مواد شیمیائی تشکیل دهنده آن آزمایش­های زیادی در چاه­های مختلف انجام شده که نهایتاً به ساختن گل آب نمک اشباع منجر شد.
Ø گلی که فرمول آن از آب + نمک + نشاسته + باریت باشد فواید زیر را در بردارد :
Øگرانروی در مواقعی که PH حدود 5.10 – 9.5 باشد بالا نیست.
Øمعمولاً مواد حفر شده در PH بالا و همچنین در گل­های لیگنوسولفونیت نرم نمی­شوند.
Øمقدار کمی مواد شیمیائی لازم است که نتایج خوبی به ما بدهد.
Øاثر خوردگی با تباه کنندگی روی دستهای کسانی­ که دست اندرکار اینگونه مواد هستند خیلی کم است.

Øفقط سه ماده اصلی برای ساختن این گل بکار می­رود، از همه مهمتر نمک که مانع پراکندگی مواد حفر شده در گل می­گردد.
Ø بنابراین نگهداری و مواظبت روزانه از این گل موقعی مقرون بصرفه است که مقدار مواد جامد گل به حداقل ممکن نگهداشته شود.
Øمی­توان با بکار انداختن دستگاهی به نام Clayjector مقدار مواد جامد را به حداقل ممکن برسانیم.
Øاگر حفاری در لایه مارل باشد این مسئله بسیار مهم خواهد بود زیرا پدیده­های مارل دیرتر از آنهیدرات وژیپسم ( سولفات کلسیم آبدار ) پراکنده می­شود. مگر اینکه گل قبل از ورود به لایه مارل مطلقاً پاک بوده است.
Øبطور کلی با بکار انداختن Clayjectors در هر ساعتی که لازم باشد بهترین راه مبارزه موثر خواهد بود.
Øبطور مثال ترکیب یک نوع گل سنگین با وزن 145 پوند / فوت مکعب بشرح زیر است




مقیاس سر چاهی
(پوند بر بشکه )


مقیاس آزمایشگاهی
(کرم بر350 سی سی آب )


ترکیبات




350


350


آب




120


120


نمک




8


8


نشاسته




880


880


باریت





Øهمچنین مقداری کاستیک باندازه مورد احتیاج به مقادیر فوق اضافه می­کنیم.
Øدر مواقعی که دستگاه Clayjectors کار می­کند معمولاً با وارد شدن آب معمولی به دستگاه بمنظور جدا کردن و شستن ذرات مواد جامد مقدار نشاسته و نمک گل مرتباً کاهش می­یابد که می­باید این مقدار از دست رفته را جبران کرد.

Øعامل مهم و مورد نظر در گل­های سنگین گرانروی با ویسکوزیتی آن می­باشد که آنهم تابع بالا بودن پلاستیک ویسکوزیتی است،
Ø از آنجائیکه بالا بودن پلاستیک ویسکوزیتی نشانگر بالا بودن مقدار مواد جامد در گل می­باشد وجود غلظت بیش از حد ذرات جامد در گل باعث قوی­تر شدن نیروی الکتریکی بین ذرات جامد می­گردد که در نتیجه نقطه واروی گل (Yield Point) نیز بالا خواهد رفت.
Øاگر نقطه واروی گل بالا و پلاستیک ویسکوزیتی بحالت نرمال باشد دلیل بر آلودگی گل به مایعات ناشی از طبقات زمین می­باشد.
Ø برای رفع این مشکل می­توان با اضافه کردن مقداری تینر Thinners ( لیگنوسولفونیت ) آنرا برطرف نمود.
Øقبل از افزودن ماده مزبور به گل باید تمام مشخصات لازم آن را آزمایش کرد.
Øدر بعضی از مواقع وضعیت گل نشان می­دهد که دیگر نشاسته نمی­توان اضافه کرد زیرا اضافه کردن آن باعث افزایش گرانروی گل می­گردد.
Øبهتر است یک گل تازه­ای بسازیم که کم کم بعداً از هر یک چرخش کامل گل به سیستم اضافه می­نمائیم.

- 3 علت اصلی استفاده از پودر سنگ آهک در آسماری
در سنگ­های محتوی نفت ، خلل و فرجی بنام (Porosity) وجود دارد که نفت در آنها قرار خواهد گرفت و همچنین راه­های ارتباطی به نام Permeability بین این خلل و فرج وجود دارد که قطرات نفت را بهم پیوند می­دهند و جریان پیدا می­کنند پس هرچه راههای ارتباطی بیشتر باشد نفت بهتری از سنگ مخزن خارج می­شود از این رو لازم می­شود که حفاری در این نوع طبقات باید طوری باشد که مواد جامد موجود در گل حفاری نباید این خلل و فرج را پر سازد و موانعی برای استخراج نفت ایجاد نماید.
لذا بهترین وسیله برای حفاری در این طبقه همان پودر سنگ آهک است که در اسید کلریدریک بخوبی حل می­شود از این جهت می­توان پس از اتمام حفاری پودر سنگ آهک که در میان خلل و فرج باقی مانده است بوسیله اسید حل کرد و از بین برد بنابراین باید توجه داشت که نباید از باریت برای افزایش وزن استفاده نمود زیرا در هیچ اسیدی حل نمی­شود و باعث پر شدن راههای خروجی نفت می­گردد.
جدول زیر نشان دهنده خلل و فرج و نفوذپذیری بعضی از مواد می­باشد




ترکیبات


تخلخل


نفوذ پذیری




مارل


زیاد


صفر




گچ


کم


ندارد




سنگ آهک


زیاد


خوب




نمک


زیاد


کم







با توجه به جدول فوق کاملاً روشن خواهد شد که جریان آب در هر طبقه معرف وجود سنگ آهک است.
توجه: در آسماری بهیچوجه نباید با خاک رس نمکی Salt Gel یا خاک رس Bentonite حفاری کرد. زیرا حالت نفوذپذیری موجود در این طبقه را گرفته و مانع خروج نفت می­گردد.
طرز ساختن گل برای حفاری در طبقه آسماری چنین است:
q مقدار معینی آب معمولی را در تانکی ریخته و سپس بمیزان 3 پوند برای هر بشکه مایع گچ اضافه کنید.
q سپس ثعلب پرلزجیت بمقدار مورد نیاز بتدریج اضافه نمائید تا گرانروی مورد نیاز را تولید کند.
q اگر از وزن 4.62 پوند / فوت مکعب ( وزن آب معمولی ) بیشتر احتیاج داشته باشیم برای افزایش وزن از پودر سنگ آهک استفاده نمائید.
q ولی اگر بخواهیم گل را از 4.62 کمتر کنیم با افزودن گازوئیل به آب، مقدار مورد نیاز میتوان وزن گل را کاهش داد.

مایع تکمیلی حفاری
.1برای حفاری در پائین تاقدیس (CAP ROCK) موقعی که فشار اجازه دهد از آبیکه حدود (80000 ppm) نمک داشته باشد استفاده می­کنیم
.2بکار بردن نمک دو فایده دارد یکی برای جلوگیری از Swelling ( باد کردن ) و Sloughing می­باشد و دیگری بهنگام راندن یک Induction Logs در طبقاتی که محتوی 200000 ppm نمک باشد مقدار تصحیح قابل قبول را بحداقل می­رساند.
.3در مواقعی که به گلی با وزن سنگین تر احتیاج داشته باشیم می­توانیم با افزودن نمک به آب وزن آن را به 75 پوند / فوت مکعب برسانیم و از آن به بعد از لایمستون پودر استفاده می­کنیم.
.4مصرف نشاسته یا ثعلب پرلزجت (C.M.C- HV) باعث می­شودکه ذرات پودر سنگ آهک در آب به حالت معلق درآ یند .

qبا آب معمولی یا آب نمک می­توان بسادگی بریده­های حفاری را بالا آورد و بدون هیچ کوششی گرانروی گل بخودی خود بالا خواهد رفت.
q در چنین گلی نمی­توان آب از دست دادگی آنرا کنترل کرد مگر اینکه مقداری کیک روی دیواره چاه گرفته باشد.
qدر مواقع نمونه­گیری از طبقات زمین (Core) در این منطقه باید از گل­های روغنی استفاده کرد زیرا که نمونه مزبور بوسیله زمین شناس از نظر بافت شناسی تجزیه و تحلیل می­شود که موقعیت حفاری را مشخص می­نماید
qولی اگر با آب حفاری کنیم نمونه­ها با جذب مقداری از مواد موجود در آب نمی­توان به تشخیص واقعی جنس طبقات پی برد.
q ولی اگر از گل­های روغنی جذب نمونه­ها شود هیچ اشکالی پیش نخواهد آمد.

وسائل جدا کننده مواد جامد اضافی در گل­های سبک
1- دیساندر Desander
2- دیسیلتر Desilter
Øدر هر دکل حفاری این دو دستگاه باید وجود داشته باشند زیرا اضافه شدن مقدار مواد جامد باعث ساییدن تمام دستگاههای حفاری می­شود و آن خود باعث ضررهای جبران ناپذیری می­گردد.
Ø دستگاه Desander برای جدا کردن ذرات یا بریده­های درشت بکار می­رود ولی Desilters برای جدا کردن ذرات بسیار ریز بکار گرفته می­شود.
Øالبته هر دو دستگاه هیچوقت اثر جداکنندگی صد در صد ندارند بلکه فقط مقداری از ذرات اضافی موجود را جدا می­کنند.
ØShaker از دو لایه تورسیمی (Mesh) ساخته شده لایه پایین تورسیمی می­تواند ذراتیکه بزرگتر از 175 میکرون باشند جدا کند.
Øگاهی اوقات هر دو دستگاه با هم کار می­کنند بطوری که گل اول از دیساندر عبور می­دهند تا ذرات درشت مواد جامد جدا شود و سپس از Desilter عبور داده تا مقداری از ذرات ریز مواد جامد جدا شود.

توجه: باید توجه داشت که این دو دستگاه فقط برای گل­های حفاری مورد استفاده در Top Hole بکار برده می­شوند و هیچ وجه برای گل­های سنگین بکار نمیروند زیرا در گل­های سنگین گرانروی گل بسیار بالا است و قادر نیستند ذرات مواد جامد اضافی را از گل جدا نمایند.
دستگاههای جدا کننده مواد جامد اضافی در گل­های سنگین
1- الک لرزان با توری ریز Fine Mesh, Shale Shaker :
Øجدا کننده ذرات Shale از گل می­باشد.
Øاین دستگاه از دو لایه تور سیمی ساخته شده، لایه بالایی آن (Mesh) 50-30 است و لایه پائین آن (Mesh) 80 می­باشد،
Ø گاهی از چند تور سیمی (Mesh) 80 که روی هم قرار دارند استفاده می­شود.
Øبه هر حال تور سیمی (Mesh) 30 قادر است که ذراتی که قطر آنها بیشتر از 595 میلیمتر باشد جدا نماید
Øتور سیمی (Mesh) 80 قادر است ذراتی که قطر آنها بالاتر از 177 میلیمتر باشد جدا سازد.

گر این دستگاه وجود نداشته باشد برای پائین آوردن نسبت مواد جامد آن چکار باید کرد؟
با ساختن مقداری گل تازه با مشخصات اولیه و افزودن آن به گل موجود می­توان نسبت مواد جامد را کمتر کرد تا هم وزن گل ثابت بماند و هم گرانروی گل اولیه پائین بیاید.
2- جدا کننده ذرات رسی از گل Clayjector
qهنوز در جهان هیچ دستگاهی وجود ندارد که بتواند ذرات مواد جامد اضافی را بخوبی جدا کند.
q کار اصلی این دستگاه از بین بردن مواد جامد بسیار سبک و ذرات بسیار ریز باریت است.
qدر موقع حفاری با گل­های سنگین بدون این دستگاه نمی­توان بکار حفاری ادامه داد زیرا نسبت مواد جامد بالا خواهد رفت و با مشکلات زیادی مواجه خواهیم شد.

طرز کار دستگاه گریز از مرکز
.1در اثر نیروی گریز از مرکز و جرم، مواد سنگین بطرف خارج پرتاب می­کند و مواد سبک در وسط محفظه باقی میمانند.
.2در اثر چرخیدن، ذرات سنگین بر اثر برخورد با دیواره دستگاه بطرف پائین Flow حرکت می­کنند و ذرات سبک از وسط بطرف بالای Flow حرکت خواهند کرد و وارد سیستم می­شوند.
.3 اصولاً نیروی گریز از مرکز روی ذرات باریت و بریده­های حفاری اثر دارد و اگر هموزن باشند مسلماً با هم خارج خواهند شد و نخواهیم توانست ذرات باریت را از بریده­های حفاری جدا سازیم و این خود مشکل بزرگی است.

عواملی که باعث شکستگی در طبقات می­شوند عبارتند از:
.1گرانروی وزن بیش از حد گل:
وزن گل باید تا حداقل ممکن پائین نگهداشت زیرا باعث کندتر شدن مقدار نفوذپذیری عصاره گل در طبقات زمین می­شود و همچنین حالت شکستگی در مناطق کم مقاومت­تر کاهش می­یابد.
با اولین نشانه که دلیل برگیر کردن لوله پدیدار شود در وحله اول وزن گل را نباید بالا برد در این حالت با روانه کردن 5 بشکه گل در هر ساعت بدرون چاه بهتر است تا اینکه بوسیله گل بسیار سنگین کنترل شود.
Tight Hole: موقعی که عملیات حفاری بطور کلی متوقف است و بخواهند لوله­های درون چاه را بطرف بالا بکشند ممکن است لوله­ها در اثر برخورد با طبقات گیر بیافتد و مانع بیرون آمدن آن بشود البته باید گفت که این نوع گیر با کمی Flow همراه است که این مسئله را می­توان با بالا بردن هیدروستاتیک کنترل کرد.

2- کشیدن سریع و ناگهانی لوله­ها بطرف بالا:
موقعی که لوله­های درون چاه با سرعت بطرف بالا کشیده می­شوند.
3- بکار انداختن پمپها بطور ناگهانی و فرستادن گل بدرون چاه خود ممکن است باعث ترک خوردگی­هائی در طبقات زمین بشود.
4- چاهائیکه آنالس کوچکی داشته باشند.
5- حرکت سریع لوله­ها که باعث از این سو به آن سو رفتن آنها در سوراخ چاه می­شود.
1- هرزروی گل حفاری Lost Circulation :
این مسئله یکی از مشکلات اصلی و مهم در عملیات حفاری است
دانستن نوع تلف شدگی گل (Loss) و فاکتورهای موثر برای جلوگیری از تلف شدن گل ضروری است، عملیات زیر ممکن است باعث کمتر مهاجرت کردن گل بسوی طبقات زمین و یا ممکن است بطور کلی آنرا قطع کند.
مهاجرت گل در طبقات سطحی زمین
•فرار گل در طبقه آغاجاری بعلت شکستگی یا پیدا شدن شکاف در لایه­های ماسه سنگی یا سنگ – آهکی ماسه­ای می­باشد و همچنین در طبقه میشان که لایه­هائی از سنگ آهک در آن وجود دارد احتمال پیدا شدن شکاف و ترک خوردگی بسیار زیاد است.
• پس بنابراین در این مناطق احتمال مهاجرت و گم شدن گل در طبقات زمین بسیار زیاد است و اگر مواد شکاف پر کن Plugging Materials مثل پولک­های میکا و پوست گرد و یا الیاف کنف به مقادیر مورد نیاز به گل اضافه شوند معمولاً از فرار گل در شکاف­های موجود در طبقات جلوگیری می­نماید.
البته فقط در حالت­های استثنائی که تلف شدگی های سنگین (Loss) و ممتد داشته باشیم باید ازplug Solid Squeez استفاده کرد
مهاجرت گل در طبقه گچساران
فرار گل در طبقه گچساران بیشتر در رگه­های کم قطر سنگ آهک و یا لایه­های ضعیف میانی اتفاق می­افتد زیرا در این لایه­ها در اثر عوامل مختلف ممکن است ترک خوردگی ایجاد شود و موجب گم شدن مقداری یا همه گل بدرون آنها می­گردد.
حفاری در این طبقه با گل­های سنگین صورت می­گیرد تا اگر با توده مارل چسبنده و یا نمک روبرو شویم بتوان با آنها مقابله کرد و اثر نفوذپذیری آنها را بدرون سوراخ چاه خنثی نمود.
گاهی اوقات وزن گلی که با آن در میان منطقه­ای پوشیده از آب حفاری می­کنیم از فشار طبقات بالائی (Over Burden Pressure) بیشتر است، چنانچه اگر خواص گل بدقت کنترل نشود لایه های نسبتاً کم قطر و ضعیف آسیب خواهند دید و در آنها ترک خوردگی و شکاف ایجاد می­شود که این خود روی قسمتی از عملیات مبارزه با مهاجرت گل اثر خواهد گذاشت.
ذیلاً چند عامل که باعث شکستگی طبقات می­شوند ذکر می­کنیم:
•وزن بیش از حد گل
•وقتی که بطور سریع لوله­های داخلی چاه را بطرف بالا می­کشیم.
•گرانروی بیش از حد گل
•فشار بیش از حد پمپ­ها
•چاه­هائی که آنالس کوچکی دارند.

چطور می­توان از مهاجرت گل جلوگیری بعمل آورد :
qاگر بهنگام حفاری، مقدار کمی از گل بدرون ترک خوردگی طبقات زمین فرار کند ممکن است قطعات حفر شده توسط مته حفاری باعث مسدود شدن ترک خوردگی­ها بشوند و از مهاجرت بیشتر گل جلوگیری بعمل آورند
qولی اگر از این کار نتیجه­ای حاصل نشد باید فوراً پیل­هائی مثل پیل خاک رس نمکی یا پیل پوسته دیاتمه­ها (Dylite) بهمراه مواد شکاف پر کن مثل میکا یا پوست گردو آماده کرد و بدرون چاه فرستاد.
qاگر پس از اینعمل باز هم مهاجرت گل ادامه پیدا کند بدون اتلاف وقت می­توان از (Solid Plug) استفاده کرد که این عمل ممکن است به سیمانکاری منطقه ترک خورده منتهی شود.
qدو پیل فوق موقعی بکار می­روند که مایع حفاری از میان مته عبور نماید ولی هنگامیکه بخواهند پیل را از قست تحتانی باز لوله عبور دهند باید غلظت پیل باندازه­ای افزایش یابد که به یک گل در حالت سکون و قابلیت پمپ شدن را داشته، شبیه باشد.
qتا همین اواخر خاک رس نمکی بجای پوسته دیاتمه­ها در پیل­ها بکار می­برند ولی فواید پوسته دیاتمه­ها بیشتر از خاک رس نمکی است زیرا پوست دیاتمه­ها در مجاورت آب ذرات آن حجم زیادی پیدا می­کنند و بکندی آب خود را از دست می­دهند و با بیشتر مواد شکاف پر کن شکل خوبی بخود می­گیرند.


Squeezing Formation
که خود به سه نوع تقسیم می­شود:
1- Squeezing Marl & Salt: در طبقه گچساران مارلهای خاکستری و نمک وجود دارد که گاهی تحت تاثیر فشارهای سنگین بالائی قرار می­گیرند و حالت پلاستیکی بخود می­گیرند و بداخل سوراخ چاه حرکت می­کنند اگر این حرکت ادامه پیدا کند فقط موقعی می­توان از آن جلوگیری کرد که فشار هیدروستاتیک با فشارهای طبقات بالائی (Over Burden Pressure) بحال تعدل درآوریم. یکی از نشانه­های این مشکل بشرح زیر یادآور می­شویم:
Bit Balling: گاهی اتفاق می­افتد که روی سر مته مقداری از گل حفاری با ژل زیاد همراه با بریده­های حفاری میچسبد و در نتیجه سر مته حجم زیادی پیدا می­کند و شبیه به یک پیستونی که در داخل یک سیلندر حرکت کند در می­آید و موجب کم شدن فشار در مته می­گردد و در هنگام بالا کشیدن مته ایجاد مکش می­نماید و خلاء تولید می­کند که در صورت وجود آب در درون طبقات کمک بدخول آن در سوراخ چاه می­شود و باعث فوران می­گردد.
پس هنگامیکه فشار طبقات بالائی از فشار هیدروستاتیک بیشتر باشد طبقات بطرف چاه فشار آورده و باعث گیر انداختن مته می­گردند و این عمل بیشتر در طبقاتی که حالت پلاستیکی دارند اتفاق می­افتد.
2- Sloughing Shale: این پدیده یا اثر طبیعی هنوز بدرستی روشی نیست برای مثال چرا یک نوع معینی از شیل این حالت را بوجود می­آورد. ولی اگر چند فوت عمیق­تر برویم و به یک قسمت دیگری از شیل برسیم با وجود اینکه با همان گل حفاری می­کنیم خواهیم دید که کاملاً ثابت و استوار مانده و Sloughing ایجاد نمی­شود.
بطور کلی مشکل فوق ممکن است در اثر سه عامل بوجود آید:
الف) متورم شدن ذرات رس
ب ) وسیع شدن شکافهای سخت و شکننده شیل­ها، بسته به موقعیت فشارها در هنگام حفاری که باعث وسیع­تر شدن شکاف­ها و ترک خوردگی­ها می­گردد و در نتیجه کلوخه­های استفاده از یک گل فاقد Inhibitor اجازه می­دهد فاز مایع بوسیله ذرات رس جذب شود و با تانی نرم و متورم شوند. البته اعمال فشارهای مثبت و منفی روی طبقات زمین بوسیله Pressure Surges (فشارهای متراکم مثل فشارهوائی که در اثر حرکت پیستون فشرده شود) به وسیع شدن شکاف­ها کمک کرده و شکاف­های جدیدی نیز تولید می­گردد.
2- Sloughing Shale:
ج) حرکت Drill String که حرکت آن شبیه به حرکت شلاق است (Whipping) باعث شکستن تیکه­هائی از شیل می­گردد پس با بکار بردن گل آب نمک اشباع برای حفاری در میان طبقه­ایکه محتوی شیل باشد می­توان این مشکل را جبران کرد.
باید توجه داشت که PH گل مورد نظر باید از 8.5 پائین­تر باشد زیرا بالاتر از این مقدار خود باعث نرم شدن شیل­ها می­گردد در PHهای بالا بعلت افزونی یون (OH) در محیط ایجاد فعل و انفعال­هائی می­نماید.
متعلقات دیگر +Bit‌+ Drill Pipe + Drill Colar = Drill String
2- Sloughing Shale:
ج) حرکت Drill String
Differential Wall Sticking :
گاهی اوقات Drill String مخصوصاً Drill Colars در مقابل یک منطقه از طبقات زمین با قدرت نفوذپذیری زیاد قرار بگیرد و در این حالت با توجه به سرعت نفوذ عصاره آب گل در این طبقه کیک ضخیمی بوجود می­آید که میان Collars و دیواره چاه را اشغال می­کند.
اگر در این منطقه فشار ستون هیدروستاتیک از فشار طبقات بیشتر باشد این فشار باعث می­شود که لوله بدیواره چاه می­چسبد و در همان موقع اگر گل در حال حرکت نباشد مقدار زیادی کیک بوجود می­آید و باعث بیشتر گیر کردن لوله می­گردد.
در موقعی که Dynamic Fluid Loss داشته باشیم ضخامت کیک عملاً ثابت است اما بمحض اینکه حرکت گل در درون چاه متوقف شود کیک سازی آغاز می­شود بطوریکه در عرض چند دقیقه Drill Collars در میان ورقه­ای ضخیم از کیک که بر روی دیوار چاه تولید شده محاصره می­شود.
گاهی اوقات از Drill Colarحلزونی یا مربع شکل برای کاهش منطقه برخورد یا تماس بین Collars و کیک بکار می­برند
ولی بهترین راه برای جلوگیری از این مشکل در طبقاتی که خاصیت نفوذپذیری آنها زیاد باشد باید عصاره گل را تا حداقل ممکن کاهش داد.
چاره و علاج این مشکل را می­توان با باز کردن یک مجرا (تونل) در میان منطقه کیک دار آغاز کنیم بدین معنی که ابتدا یک پیل Pipe Lax ( یک گالن Lax برای هر بارل مایع ) ساخته و باطراف محل گیر لوله روانه می­کنیم تا اندک اندک مایع مذکور باعث ایجاد ترک و شکاف در کیک منطقه بنماید تا نیروی اصطکاک موجود در بین لوله و کیک کاهش یابد و از این طریق بتوانیم با کمی تلاش لوله را بطرف بالا بکشیم.
بهنگام مشاهده گیر کردن لوله به دیواره چاه بطریق زیر باید عمل کرد:
با سرعت کم پمپ­ها را برای به حرکت درآوردن سیستم گل باید بیدرنگ آغاز کرد.
برای کشیدن لوله درون چاه بطرف بالا از حداکثر کشش مجاز استفاده نمائید.
یک پیل از Pipe Lax با سرعت هرچه تمامتر به اطراف منطقه گیر روانه کنید و در هر 10 دقیقه یک بشکه از این پیل اضافه کنید و لوله درون چاه را با یک کشش ثابت بطرف بالا بکشید.
Dog leg Sticking
گاهی اتفاق می­افتد که حفاری بصورت عمود انجام نپذیرد و مثل پای سگ گچی پیدا کند لذا ممکن است که لوله درون چاه در یکی از برآمدگی­ها برای خود جا بازکرده و نفوذ نماید، در این حالت موقعی که بخواهیم لوله­ها را بطرف بالا بکشیم چون قطر Collars و مته بزرگتر است باعث گیر در میان راه می­شوند و عملیات بیرون کشیدن لوله را مشکل سازند البته در این حالت سیستم گل در حال گردش است و برای آزاد کردن لوله باید از زیر محل انحنا (Dog leg) بریده شود و سپس اقدام بکشیدن بطرف بالا میکنیم.
مهاجرت گل در طبقات آسماری
qمهاجرت گل در طبقات زمین بخصوص در طبقه آسماری بعلت وجود شکاف­ها و ترک خوردگی­ها می­باشد
q وزن گل که برای حفاری در قسمت بالائی طبقه آسماری بکار می­رود طوری محاسبه شود که فشار هیدورستاتیک آن حدود 200 PSI از حالت تعادل بیشتر باشد این Over Balance با بیشتر شدن عمق افزایش می­یابد و بستگی به اختلاف بین وزن گل و Gradient طبقات دارد.
q در چاههای تعمیراتی موقعی که Loss سابقه داشته باشد، بکار بردن مقدار کافی از مواد شکاف پر کن در گل تا حدیکه لوله را بتوان برای Completion بالا کشید، می­تواند مهاجرت گل را متوقف کند.
qدر بعضی از چاههای بخصوص هنگامی که به عمق حقیقی دست قبل از عملیات تکمیلی ممکن است با بکار بردن پیل مواد شکاف پر کن بهمراه ثعلب بر گرانروی از مهاجرت گل جلوگیری بعمل آورد.
qالبته فقط در حالت­های استثنائی ممکن است دستور سیمانکاری منطقه ترک خورده را بدهند.

پیدایش آب با فشار زیاد
qیکی از دلایل اصلی که ما در طبقه گچساران با گلهای سنگین حفاری می­کنیم وجود همین آب­های پر فشار طبقاتی در لایه­های سنگ آهک است.
qگاهی اوقات این طبقات در میان طبقات دیگر مذفون شده­اند و در اثر فشارهای Tectonic (فشارهای داخلی زمین) متراکم و بهم فشرده می­شوند، از این رو فشار آبیکه در این طبقه وجود دارد از فشار Over Burden Pressure بیشتر خواهد بود.
qبهترین نشانه برای شناختن این طبقه ورود آب از آن سوراخ چاه می­باشد، زیرا حتی مقدار بسیار کمی از این آب باعث افزایش مقدار کلسیم در گل می­گردد. دومین علامت این است که مقدار گل در تانکی­های گل افزایش یافته باعث کاهش وزن گل می­شود.
qبه هر حال مجموع حجم گل موجود در حوضچه­های گل باید همیشه در مدنظر داشت زیرا افزایش یا کاهش در حجم آنها زنگ خطری خواهد بود که گل شناس باید فوراً از آن باخبر شود و به رفع و اصلاح آن اقدام نماید.
qدر این حال قابل بخشش نیست اگر بیدرنگ چاره و علاجی سریع پیدا نشود زیرا تا موقعی که تمام گل بسادگی آلوده نشده باشد باید چاره­ای اندیشید. ولی اگر بعلت طولانی شدن راه حل یکمرتبه ستون گل سبک شود دیگر راه علاجی جز تلف کردن وقت نیست.

چاره جوئی
به هنگام مواجه شدن با جریان آب سازندی همراه با فشار زیاد باید لوله را از ته چاه بالا کشید و Hydrill را ببندید و Drill Pipe را بوسیله گلی که بوزن دلخواه رسیده باشد آن را بخوبی Displace کنید البته از روی فشار Drill Pipe می­توان وزن گل مورد نیاز برای کنترل محاسبه کرد. به فرمول زیر توجه کنید:
فشار دریل پایپ/ 0.00659*عمق=افزایش وزن بر حسب (PCF)
این محاسبات را بعنوان یک عامل مطمئن نمی­توان حساب کرد.
شروع کردن به افزایش وزن گل با نگهداشتن Back Pressure به مقدار کافی برای فراهم کردن هیدروستاتیک مورد نیاز، Circulating را ادامه دهید تا Annulus بطور کامل از گل مورد نیاز پر شود Chocke Pressure باید Varied شده باشد تا افزایش هیدروستاتیکی که موجب ازدیاد وزن گل می­شود جبران نماید. این مسئله با بکار بردن یک Choke اتوماتیک حل خواهد شد.
مشکلات و راه حل آنها
در طبقه میشان، در مناطق سنگی معمولاً Flow با فشار و حجم کم همراه است که عموماً بدون اطلاع قبلی پیش می­آیند.
افزایش تدریجی یا سریع در مقدار نمک آب معمولی که با آن حفاری می­کنیم بهترین دلیل بر Flow کردن چاه است که باید فوری از آن جلوگیری نمود.
البته باید بدانیم که تا وزن 75 پوند بر فوت مکعب از نمک و آب بعنوان گل حفاری استفاده و بالاتر از این وزن باید به مایع مزبور مقداری باریت اضافه کرد.
کنترل عصاره گل
در موقع حفاری عصاره گل مرتب به داخل طبقات زمین نفوذ می­کند بطوریکه اگر در طبقات شنی یا ماسه­ای حفاری کنیم تمام آب گل در این طبقات فرار خواهد کرد، و باعث ریزش جداره داخلی چاه می­گردد و گل را از حالت سیال بودن خارج می­کند و بسختی پمپ خواهد شد.بنابراین باید از این پیش آمد جلوگیری نمود. برای این کار باید یک مایع کلوئیدی که فاز جامد در فاز مایع آن کاملاً پخش شده باشد بعنوان گل حفاری استفاده کرد تا مانع نفوذ آب بدرون طبقات شود، چنین گلی جداره متخلخل چاه را از یک قشر بسیار نازک بنام کیک می­پوشاند و از نفوذ گل حفاری بدرون طبقات ممانعت می­کند.
اگر آب از دست دادگی یک گلی زیاد باشد چه اتفاقی می­افتد؟
کیک جداره چاه ضخیم­تر می­گردد و باعث تنگ شدن سوراخ چاه می­گردد و همچنین سبب گیر کردن لوله­های حفاری و مته در داخل چاه می­گردد.
حفاری با این گل در طبقات محتوی شیل باعث ریزش مرتب طبقات می­شود.
مطالعات الکتریکی (Logging) را مشکل می­سازد.
حفاری با این گل در طبقات آسماری (مولد نفت) اشکال در عملیات تکمیلی چاه برای بهره­برداری خواهد گذاشت.
خصوصیات عمومی آبهای سطح الارضی در جنوب ایران
1 ) آنیون­های SO4 -- & HCO3-
آبهای سطح الارض در جنوب ایران مقدار بسیار کمی سولفات و بی کربنات دارند و بطور طبیعی در حدود 600 میلی­گرم در لیتر سولفات و 6 میلی گرم در لیتر بی کربنات در آنها یافت می­شود اگر از میلی گرم در لیتر مقادیر رادیکال­های فوق از حد معمول ذکر شده تجاوز نماید دلیل بر آلودگی آب به مواد خارجی است.
2) پی اچ
پی اچ نرمال آبهای سطح الارض بین 6.5 تا 7 می­باشد و اگر از این مقدار تجاوز نماید نشانه آلودگی آب مزبور به سولفات و بی کربنات است در ضمن اگر پی اچ آب از 6.5 پائین تر باشد آلودگی اسیدی را به ما نشان خواهد داد.
3) کلسیم و منیزیم
وجود کاتیون­های کلسیم و منیزیم در آب نشان دهنده منبع و سرچشمه آن آب می­باشد.
آبهای آسماری
آبی که در این منطقه وجود دارد محتوی کمتر از 12000 میلی گرم در لیتر کلسیم است و مقدار منیزیم آن نیز از 2000 میلی گرم در لیتر پائین تر است.
آبهای طبقات پیش آسماری یا بنگستان
مقدار کلسیم آب آن ممکن است از 20000 میلی گرم در لیتر تجاوز نماید ولی مقدار منیزیم آن شبیه آسماری است.
آبهای طبقات پس آسماری یا طاقدیش (Cap Rock)
آب در این منطقه محتوی کلسیم و منیزیم زیاد می­باشد و بطور طبیعی مقدار آنها از 200000 میلی گرم در لیتر تجاوز می­کند.
نتیجه کلی
مقدار منیزیم موجود در آب مهمترین فاکتوری است که منشاء این کاتیون را معین می­سازد بطوری که اگر مقدار آن از 300 میلی گرم در لیتر بیشتر باشد در این حالت آلودگی بوسیله آبهای طبقه پس آسماری Post Asmari صورت گرفته است.
اما مقدار کلسیم بطور نرمال درعمق 9000 فوت بالاتر از سطح دریا از 2000 میلی گرم در لیتر کمتر است.
جدول ترکیب تقریبی آبهای سطح الارضی




Mg (PPM)


کلسیم (PPM)


مجموع کلسیم و منیزیم (PPM)


نمک طعام (PPM)


وزن مخصوص


طبقات




7500
1600
2100


30000
9700
13000


37500
11300
15100


280000
200000
251000


23/ 1-18/1
17/ 1- 12/1
2/1-1/1


پس آسماری
آسماری
پیش آسماری



نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

جمعه 12 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند
نقش
مواد در گل حفاری

کنترل وزن مخصوص: برای منترل مخصوص از باریت ، گالن
و آهک استفاده می‌شود. در مواردی که فشار آب و یا گاز در منطقه حفاری زیاد باشد،
یا حفاری در سنگ خاصی (نظیر شیل) صورت گیرد، از باریت می‌توان استفاده نمود. در
صورتی که فشار آب و یا گاز در سنگهایی که حفاری می‌شود خیلی زیاد باشد، از گالن
استفاده می‌کنند. از آهک به منظور کاهش وزن مخصوص کمک می‌گیرد.

مواد تغییر دهنده غلظت : به منظور بازیابی سریع مواد
حفاری شده ، جلوگیری از گیر کردن مته و افزایش سرعت حفاری ، از نبتونیت سدیم‌دار ،
اتاپولژیت (
Attapulgite) ، آزبست ، موسکویت ، گرافیت و دیاتومیت
می‌توان استفاده کرد.

کنترل ترکیب شیمیایی محلول حفاری : ترکیب شیمیایی
محلول حفاری بر غلظت ، وزن مخصوص ، سرعت حفاری و دستگاههای حفاری تاثیر مستقیم می‌گذارد.
مواد معدنی مورد استفاده عبارتند از بی‌کربنات سدیم ، نمک ، آهک ، دولومیت و ژیپس.

»» مواد معدنی مورد استفاده در حفاری
بنتونیت : به منظور جلوگیری از هدر رفتن محلول حفاری
در چاههایی که درز و شکاف زیاد دارند. می‌تواند از نبتونیت سدیم‌دار به عنوان پوشش
داخلی سطح چاه استفاده نمود. نبتونیت خاصیت کلوئیدی را افزایش می‌دهد. و در نتیجه
درصد بازیابی پودر و سنگ افزایش می‌یابد.

میکا : برای جلوگری از گیر کردن مته در سنگهای دارای
خاصیت چسبندگی زیاد ، نظیر وزن گسلی یا در سنگهای مارنی از میکا باید استفاده شود.

گرافیت : هر گاه مته و محور آن به هنگام حفاری گیر
کند استفاده از گرافیت لازم می‌آید که البته بعد از بر طرف شدن مانع باید آن را از
چاه خارج کرد.

باریت : برای کنترل وزن مخصوص از باریت استفاده می‌کنند.

گالن : به منظور کنترل وزن مخصوص از گالن استفاده می‌نمایند.

آهک و دولومیت : جهت کاهش وزن مخصوص و کنترل خاصیت
قلیای از آهک و دولومیت می‌توان استفاده نمود.

ژیپس : برای جلوگیری از آلودگی کربنات و همچنین جهت
لخته کردن کانیهای رسی از ژیپس استفاده می‌شود.

آزبست : به منظور افزایش درصد مواد حفاری می‌توان از
آزبست استفاده نمود.

نمک : در موقع حفاری به منظور کنترل قطر چاه و
همچنین برای کنترل پراکندگی رسها از نمک استفاده می‌شود.

کربنات و بی‌کربنات سدیم : به منظور کنترل محلولها و
جلوگیری از خطر آلودگی ، کربنات را مورد استفاده قرار می‌دهند.

پرلیت و خاکسترهای آتشفشانی : این مواد به عنوان
سیمان بکار می‌روند.


»» انواع گل حفاری :
a) گلپایهآبی
b) گل هوا و کف : نوعیگلپایهآبیبودهکهدرطبقاتباشکستگیزیادمورداستفادهقرارمیگیرند.

c) گلپایهروغنی :بخشعمدهآنگازوئیل (
۹۵
٪ تا٩۸٪ ) وبقیهآنآبنمکودیگرافزودنیهامیباشد.بهچنددلیلدرحفاریهاازگلروغنیاستفادهمیشود
:

1. دربخشهایمخزنیجهت
جلوگیری از ریزش چاه

2. جلوگیریازریزششیل
3. عدمنفوذزیادگلبدرونسازند

الف ) گاهی نوع خاص از گل تزریق می شود به نام پیل : کهباویسکوزیتهبیشتراستوهنگامیکهچاهساکناستبدرونچاهاضافهمیشودوجلوگیریازهرزرویکهیاازLCM (مواد کنترل کننده هرزروی) و یا از Hv
Pill
(پیلباویسکوزیتهزیادیاپیلغلیظ)استفادهمیشود.
ب ) سلاگ : باوزنحجمیبیشتریاستودرهنگاملولهلولهبالامورداستفاده قرارمیگیرد.

»» موادی که به گل اضافه می شود :
1) کاستیک (Na OH) برای تغییر در PH و قلیائی نمودن گل
2) رس : جهتبالابردنویسکوزیتهآن
3) باریت : (Ba
SO4
) : بمنظور
بالا بردن وزن گل

4) CMC
Hv
: جهت
بالا بردن ویسکوزیته
درپیل
5) کلسیم
(
Ca) : بالا بردن سختی گل حفاری
6) بنتونیتبهمنظوربالابردنویسکوزیته
7) LCM
(Loss Controller Material
): افزودنیهائی مثل پوست گردو ، پوست شکلات میکا و . . . برای نفوذ
در داخل خلل و فرج ( در هنگام هرزروی بالا استفاده می شود).


»» مشخصات گل حفاری :
صاف آب (WL :
Water Loss
):
بر حسب
cc.
پایه آبی : PH
Ca برحسب ppm
ALK : آلکالینیتی
پایه روغنی : ES : مربوطبهسالینیتی ( شوری ) وعدمدوفازشدنگل
HPHT :مربوطبهصافآباست
.


»» آنالیز گل حفاری
در بخش گل حفاری خواص سیال حفاری را مورد بررسی قرار
می دهند و از آنجا که مثلاً بنتونیت
Bentonite به تنهائی از پس کلیه وظایف گل حفاری بر
نمی آید. یک سری افزودنی به گل اضافه می کنند که در این آزمایشگاه با انجام
آزمایشهای مختلف ترکیب یک گل با خصوصیات مورد نظر بدست می آورند. مثلاً یکی از
افزودنیها
CMC می باشد که برای افزایش viscosity به گل اضافه است. از خواص دیگر گل می
توان به موارد زیر اشاره کرد :

»» viscosity (گرانروی ) کهدردورRPM
600
اندازهگیریمیشودبااستفادهازدستگاهRheometer انجاممیگیرد. (یکیدیگرازخواصگلPlastic
viscosity
است ) تعیینyieldpoint یکیدیگرازخواصگلحفاریاست.
»» هرچه yield
point

بالاتر باشد حمل قطعات و
cuttings توسط گل راحت ترصورت می گیرد.

»» از خواص مهم گلmud
filtrate

است که با دستگاه
API Standard filter press اندازهگیریمیشود. Mud
filtrate

مقدار آبی است که سیال حفاری در حین
circulation از دست می دهد. در دستگاه مورد نظرگل را
داخل یک محفظه می ریزند و مقدار آبی که در زمان 30 دقیقه تحت فشار
psi
100
از گل جدا
می شود برحسب
cc/30 min گزارش می گردد. همچنین دراین آزمایش
ضخامت
mud cake را نیز اندازه گیری می کنند. با افزودن یک سری مواد می توان ضخامت
mudcake را کاهش داد.
»» از خصوصیات دیگر گل حفاری استحکام ژله ای گل است.

یکی دیگر از دستگاههایی که برای اندازه گیری هرز روی
و بهینه کردن آن بکار می رود تا آن را به حداقل برساند
bridging
materialtester) BMT
)
می باشد. در این دستگاه برای هر نوع سازندی یک مدل اختیار می شود. مثلاً برای
سازند ماسه سنگی یک مدل گلوله ای را در نظر می گیرند و میزان هرز روی گل را از
داخل این مدل اندازه گیری می کنند.

در آزمایشگاه اسید زنی آزمایشات مربوط به اسیدکاری
انجام می شود. می دانیم که پس از سیمان کاری به چاه اسید می زنند تا سیمان باقی
مانده خارج شده و شسته شود.
Acidizing
Instrument

در این واحد قرار دارد، قلب این دستگاه
پمپآناست.
درایندستگاهفشاروحرارتبررویسنگاعمالمیشود. درواقعاسیدبایکفشارمعینبهداخل
core تزریق می شود. در این دستگاه فشار و
حرارت برروی سنگ اعمال می شود.
بهاین
وسیله کربناتهای داخل مغزه حل می شوند. پس از اسید زنی تراوایی را دوباره اندازه
گیری می گیرند، خروجی این دستگاه بصورت
print شدهتهیهشود.

خواص مکانیکی گل که باید در آزمایشگاه تعیین شوند
عبارتند از :

1.Plastic
viscosity) PV
)
2. Yield
point) YP
)

3. Gel
Strength) gs
)

4. Filtration
Lost) FL
)




»» سیستم گردش گل
سیال حفاری اگر مایع باشد قسمت عمده آن آب است و
گاهی نفت جزء اصلی آن است. از رس های مخصوصی برای شکل دادن به گل حفاری استفاده می
شود و باریت برای افزایش وزن مخصوص گل بکار میرود.
موادشیمیائی
برای کنترل گرانروی (
Viscosity) گل و افزایش توانائی ذرات جامد گل برای
اندود نمودن دیواره چاه بکار می روند.
١٪تمامیچاههاینفتحفاریشدهازهوایمتراکمیاگازطبیعیبرایسیالحفاریبجایگلاستفادهکردهاند. مخازنگلدارایهمزنهائیهستند(Agitators) (پارو مانند) کهگلرابهمزدهومخلوطمیکنند.


»» گردش گل حفاری :
بخش های مختلف مسیر گردش گل به قرار زیر می باشند :

1- مخازن گل :
-1الف) مخزنذخیرهگل ReserveTank
-2ب ) مخزنمکش SuctionTank از آنها بدرون پمپها هدایت می شود.
-3ج ) مخزنشیکر ShakerTank پس از خروج از چاه
-4د ) مخزنمیانی Middle Tank قبل از مخزن مکش قرار دارد.

*مخزن Trip : درحینپرکردنوخالینمودنچاهدرشرایطیغیرازحفاری مثلا"
لوله بالا مورد استفاده قرار می گیرد

2پمپهایگل :
3- Mud
Hose
:لولهایکهازپمپبهSwivel وارد می شود.
4- شیلشیکر
(
ShaleShaker)
5- Mud
Cleaner

: شامل ١ -
Desander (ماسه زدا) و۲- Desilter (سیلتزدا)
6- Degasser
7- MudAggitator : شفتی است که با چرخش خود در مخزن
ترکیبات گل را
بایکدیگرمخلوطمیکندوازتهنشینیموادموجوددرگلجلوگیریمینماید.
(دستگاهسانتریفوژروی
SuctionTank) قرار دارد).
8- Stand
PipeManifold
رویFloor حفاری قرار داشته با چهار مسیر بشرحزیر :
1-8) Fill
UpLine
:
هنگام پر کردن چاه از گل

2-8) JetCellar: مسیری است که باعث خالی شدن Cellar میگردد.
3-8) Bottom
KillLine
:
به سمت
Pipe Rams پائینمیرود.
4-8) Top
KillLine
:
که به سمت
Pipe Rams بالائی می رود.

9- Mud
Pit
: حوضچه
ای که زائده های داخل گل درون آن میریزد.

Over Balance= هرزروی گل در اثر فشار کم سازند
Under Balance= فشار سازند از گل بیشتر بوده و نتیجتا" فورانخواهیم داشت(Flow یا Kick ).



نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

جمعه 12 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند
مواد افزودنی به گل‌های حفاری
جهت کنترل رفتار ذرات
کلوئیدی، جلوگیری از هدر رفتن گل حفاری، کاهش خواص ژله شدن و کاهش گرانروی معمولاً
به گل حفاری بعضی از ترکیبات شیمیایی را اضافه می‏کنند. همچنین ممکن است گل حفاری
در هنگام برخورد با طبقات مختلف زمین، خاصیت خود را از دست بدهد، به همین دلیل باید
گل حفاری کنترل شده و خواص از دست رفته جبران شود. به همین خاطر مواد مختلفی
(معدنی و شیمیایی) به آن اضافه می‌کنند، که این موادمورداستفادهتابع: روشحفاری،مقاومتسنگ‌ها،میزانشکستگی،عمق،موادگازیوترکیبکانیشناسی
سنگ هستند.
در اینجا
به شرح بعضی از این مواد می‏پردازیم:

میکا: برای جلوگیری از گیر
کردن مته در سنگ‌های دارای خاصیت چسبندگی زیاد، نظیر زون گسلی یا سنگ‌های مارنی،
باید از میکا استفاده شود. همچنین در مواقع ضروری میکا به گل حفاری افزوده شده تا
ترک خوردگی موجود در طبقات زمین را پر نموده و از ورود گل به طبقات زمین جلوگیری
می‌کند‌.
گرافیت: هر گاه مته و محور آن به
هنگام حفاری گیر کند استفاده از گرافیت لازم می‌آید که البته بعد از برطرف شدن
مانع باید آن را از چاه خارج کرد.
باریت: باریت به دلیل سادگی
مصرف در حین کار، خنثی بودن از نظر شیمیایی، نرمی ‌و مناسب بودن از نظر قیمت، در
گل حفاری مورد استفاده قرار می‌گیرد‌. باریت در آب حل نمی‏شود و به صورت ذرات معلق
در گل باقی می‏ماند و خواص گل را تغییر نمی‏دهد. یک ویژگی مهم باریت چگالی بالای (SG =4/2gr/cm 3) آن است به طوری که وقتی در گل حفاری قرار دارد در مقایسه با ذرات
دیگر حجم کمتری از گل را اشغال می‏کند در نتیجه هم چگالی گل را بالا می‏برد که
بسیار برای غوطه‏ور شدن ذرات سنگ مناسب است و هم حجم بیشتری از گل را در این حالت
مایع تشکیل می‏دهد و باعث روان‏تر شدن جریان گل می‏شود.
گالن: برای افزایش وزن مخصوص در صورتی که فشار آب یا گاز در
سنگ‌هایی که حفاری می‌شود خیلی زیاد باشد از گالن استفاده می‌کنند. این ماده تا
کنون خیلی کم استفاده شده است زیرا وزن مخصوص بالایی دارد و سریع ته نشین می‌شود و
معلق نگه داشتن آن بسیار دشوار است.
سنگ آهک(1)1: این ماده همانند باریت در آب نامحلول و جزو مواد غیر
فعال به حساب می‌آید و برای بالا بردن وزن گل‌های پایه روغنی ( تا وزن 100 پوند بر
فوت مکعب) از آن استفاده می‌شود‌. نوع خالص آن به گل سفید معروف است‌. سنگ آهک در
اسید کلریدریک به خوبی حل می‌شود و به همین دلیل هنگام حفاری در سازند آسماری از
آن به عنوان افزایش دهنده وزن گل استفاده می‌کنند‌. تا پس از پایان عملیات حفاری
بتوان به وسیله اسید کلریدریک تمام ذرات سنگ آهک را که احتمال می‌رود خلل و فرج
طبقه نفت خیز را پر سازند، حل نموده و خروج نفت را آسان‌تر کند‌. البته نوع دیگر
آن به صورت دانه‌دانه است و به سنگ آهک دانه‌ای معروف است، فقط برای پر کردن ترک
یا گسستگی‌های طبقات مورد استفاده قرار می‌گیرد.
آهک زنده: جهت کاهش وزن مخصوص و
برای بالا بردن pH گل پایه آبی از آهک استفاده می‌شود‌.
ضمناً به عنوان پایدارکننده‌های گل‌های روغنی نیز مصرف می‌شود‌. مقدار مصرفی آن
حدود 6 تا 8 پوند برای هر بشکه می‌باشد‌.
کربوکسی متیل
سلولز
)
2 (:
یک نوع کلوئید آلی است و معمولاً تحت نام عمومی‌ ثعلب در میان مردم شناخته می‌شود‌.
پودری است سفید رنگ که در آب به خوبی حل می‌شود‌. CMC یک نوع پلیمر آنیونی است که ذرات آن روی سطح ذرات رسی قابل جذب هستند.
ژیپس: برای جلوگیری از آلودگی
کربنات و همچنین جهت لخته کردن کانی‌های رسی از ژیپس استفاده می‌شود.
آزبست: به منظور افزایش درصد
مواد حفاری می‌توان از آزبست استفاده نمود.
نمک: در موقع حفاری از میان
سازندهای نمکی به منظور کنترل قطر چاه و همچنین برای کنترل تورم رس‌ها در سازند
ماسه سنگی از نمک استفاده می‌شود.
پرلیت و خاکستر
آتشفشانی
:
جهت تهیه سیمان‌های سبک و خاص به کار می‌روند.
فسفات‌ها: فسفات‌ها برای
فرونشاندن بار الکتریکی موجود روی ذرات رس، شیل و بنتونیت‌های تجارتی به کار می‌رود‌.
در مواردی که گل حفاری منعقد می‌شود از این ماده برای پایین آوردن غلظت گل استفاده
می‌گردد‌.
L.C.M(1)1:
موادی هستند که برای پر کردن ترک خوردگی‌های دیوار چاه و جلوگیری از مهاجرت گل
حفاری به درون این حفره‌ها به کار می‌روند و عبارتند از: الیاف گونی و پوسته
شلتوک، پوست گردو، پوست صدف یا گوش ماهی، خاک اره (پسماندهای اره نجاری) و مواد
دیگری نظیر ساقه برنج یا گندم.
کربنات سدیم یا
سوداـ اش
(2): این ماده به عنوان رسوب‌دهنده
یون کلسیم به خصوص سولفات کلسیم در گل‌های پایه آبی با pH
پایین نقش مهمی ‌را بازی می‌کند‌.
کاستیک سودا: نام دیگر آن سود سوزآور
است، در آب به خوبی حل می‌شود و قادر است pH
محیط را به 14 برساند و از آن برای کنترل pH گل
پایه آبی استفاده می‌شود‌. به دلیل هزینه بالا، گاهی از آهک به جای سود سوزآور
استفاده می‌شود‌.
بیکربناتسدیم(3)1: این ماده به سودای خمیر معروف است، از بی‌کربنات سدیم به
منظور رسوب دادن یون کلسیم حاصل از سیمان یا سولفات کلسیم بی‌آب در گل‌هایی کهpH آنهابالاتراز 5/8 باشد،استفادهمی‌شود‌.
هدف اصلی از به کار بردن بیکربنات در گل‌های حفاری مبارزه با آلودگی سیمان است
زیرا سیمان pH گل را بالا می‌برد و خواص فیزیکی گل
را به کلی خراب می‌کند‌. بی‌کربنات سدیم به علت داشتن یون هیدروژن خود باعث کاهش pH می‌شود‌.
بی کربنات
باریم
(4): پودری سفید رنگ و بسیار
سمی ‌می‌باشد‌. برای مبارزه با آلودگی گل حفاری به انهیدریت (سولفات کلسیم بی‌آب)

از آن استفاده می‌شود‌. هنگامی‌که در لایه زمین دارای انهیدریت در حال حفاری
هستیم، مقدار زیادی سولفات کلسیم وارد گل می‌شود و خواص گل را تغییر می‌دهد‌. وجود
یون حاوی کلسیم در لایه‏های حاوی ژپیس(5) و انهیدریت(6)
باعث به هم پیوستن رس‌های موجود در گل حفاری شده اصطلاحاً گل گلوله گلوله می‏شود و
این امر باعث هدر رفتن آب گل حفاری و افزایش گرانروی و ضخیم ‏شدن بیش از حد گل
می‏شود که با افزایش کربنات باریم و جوش‏شیرین در زمانی که مقدار کلسیم کم باشد و
یا چنانچه مقدار کلسیم زیاد باشد باید با افزایش آهک گل آهکی یا کلسیمی‌ساخت تا
مشکل گل را تا حدودی برطرف کنند.
لیگنو سولفات
فروکروم
:
این ماده که در صنعت به سپرسین نیز معروف است به عنوان تینر(1)5 درگل‌هایآبنمکاشباع استفاده می‌شود‌. این ماده باعث
کاهش گرانروی در گل‌های که مواد جامد آنها کم و pH
بالا است می‌گردد.
کرومات سدیم(2)
و سولفیت سدیم
:
برای کاهش زنگ‌زدگی در لوله‌ها از آنها استفاده می‌شود‌.
کلرور کلسیم(3): به صورت فلس یا دانه‌دانه
و رنگ‌های سفید یا خاکستری یافت می‌شود‌. این ماده شدیداً جاذب رطوبت است‌. از
کلرور کلسیم در گل‌های بدون مواد جامد، سیمانکاری چاه نفت به عنوان کاهش‌دهنده
زمان بندش سیمان و در گل‌های پایه روغنی به منظور جلوگیری از ریزش رس موجود در
طبقات زمین استفاده می‌شود‌.
فروبار: ماده‌ای است به رنگ
قرمز آلبالویی و مخلوطی از هماتیت(4) با سیلیکات‌های غیر قابل متورم
شدن ساخته شده است‌. وزن مخصوص آن gr/cm37/4 و ذرات آن به صورت
گرد و مدور هستند‌. در عملیات حفاری همانند باریت به عنوان افزایش‌دهنده وزن گل
استفاده می‌شود‌. ترکیبات فروبار شامل 85 درصد سیلیکات‌های آلومینیوم فوری و سرب
می‌باشد‌.
نشاسته(5)1: نخستین پلیمر آلی است که به مقدار وسیعی
در گل‌های پایه آبی مصرف می‌شود‌. وظیفه اصلی نشاسته در عملیات حفاری کنترل هرزروی
آب(6) می‌باشد‌. اما برای کاهش خاصیت ژلاتینی گل هم به کار می‌رود.
پلیمر ایکس سی(7): نام دیگرآن زانتان گام
می‌باشد‌. این ماده یک نوع پلی ساکارید محلول در آب است و در اثر واکنش باکتری‌های
بخصوصی بر روی هیدرات‌های کربناته بدست می‌آید‌.
این پلیمر به عنوان یک
ماده سوسپانسیون ساز مورد استفاده قرار می‌گیرد و هدف اصلی از به کارگیری آن تهیه
گل‌های حفاری عاری از مواد جامد می‌باشد. ‌.
صابون مایع(8): مایعی است که در صورت
مخلوط کردن با آب، کف تولید کرده و برای ساختن گل حفاری با وزن حجمی‌ کمتر از وزن
آب مورداستفادهقرارمی‌گیرد‌.



نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

جمعه 12 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند
-3-4-2-5 پلیمرهای مصنوعی:

پلیمرهای مصنوعی به طور شیمیایی از مشتقات نفتی تولید می شوند. بر خلاف پلیمرهای طبیعی و

پلیمرهای طبیعی اصلاح شده، پلیمرهای مصنوعی از مولکولهای کوچکتری ساخته شده اند. امکان انعطاف

پذیری نامحدودی در طراحی پلیمرهای مصنوعی وجود دارد. آنها می توانند دقیقا مطابق با نیازهای خواسته

شده ساخته شوند.

۴٣

غالبا، پلیمرهای مصنوعی از اتیلن طبق فرآیند جانشینی بدست می آیند. فرآیند پلیمریزاسیون در پلیمرهای

که در آن اتیلن های جانشین شده به انتهای ) ( Addition Reaction ) مصنوعی طبق واکنش افزایش

می تواند هر “ A “ یک زنجیزه پلیمری اضافه می شوند ) صورت می گیرد. در شکل زیر، گروه جانشین شده

گروه عاملی باشد.

CH
= CH
2

A

در شکل بالا به استخوانبندی اصلی کربن – کربن پلیمر و احتمالات جانشینی نامحدود آن توجه شود.

اتصال کربن – کربن در مقایسه با اتصال کربن – اکسیژن ( که قبلا در مورد پلیمرهای با پایه نشاسته و

سلولز مورد بحث قرار گرفت ) پایدارتر و مستحکم تر است.

371°
را دارد . c ( 700°F
) اتصال کربن – کربن نسبت به باکتری مقاومتر بوده و تحمل حرارتهای بیش از

لذا در مواردی که پلیمر های مصنوعی درمعرض باکتری یا حرارت قرار می گیرند گروههای جانشین شده

قبل از پیوند کربن – کربن تجزیه می شوند.

پلی آکریلات :

پلیمریزاسیون اسید آکریلیک و خنثی سازی آن با هیدروکسید سدیم پلیمر پلی آکریلات سدیم

یک پلیمر آنیونی بوده که می تواند بسته به وزن مولکولی اش هم به SPA . را تولید خواهد کرد (SPA)

عنوان ماده ضد کلوخه شدن و هم به عنوان ماده ای برای کنترل صافاب عمل کند.

۴۴

شکل 17 : پلی آکریلات سدیم

در طول حفاری یک چاه عملکرد متقابل بین کنده های حفاری اثرات بسیار زیادی را بر روی خواص گل

دارد . در گل حفاری یک تمایل طبیعی برای کلوخه شدن وجود دارد.( شکل 18 ) . کلوخه ای شدن نتیجه

افزایش در خواص رئولوژیک گل حفاری است.

۴۵

شکل 18 : کلوخه ای شدن
جامدات حفاری


در وزنهای مولکولی کم ( کمتر از 10000 ) به عنوان یک ماده ضد کلوخه ای شدن عمل می کند. این SPA

ماده شدیدا آنیونی بوده و جذب مواد جامد فعال در گل حفاری می شود. پلیمر جذب شده بارهای مثبت

روی ذرات جمع شده را خنثی می کند که نتیجه اش دافعه متقابل بین ذرات و از بین رفتن حالت کلوخه

ای می باشد. هر چه که پلیمر کوچکتر باشد این عمل را بهتر انجام می دهد. بیشترین میزان جذب بر روی

سطوح ذرات توسط پلیمرهای با زنجیره کوتاه صورت می گیرد که باعث حذف حالت کلوخه ای می شود که

خود این حالت کلوخه ای می تواند نتیجه جذب یک پلیمر به چند ذره باشد لذا به همین دلیل است که

( گفته می شود بایستی ذرات پلیمر کوچک باشند. ( شکل 19

۴۶

و رسها
SPA شکل 19 : دیاگرام

تعداد زیادی از شرکتهایی که در زمینه گل حفاری کار می کنند از پلی آکریلات با وزن مولکولی کم به

عنوان عامل ضد کلوخه ای شدن در گلهای با میزان مواد جامد کم و بدون پراکندگی و دیگر سیستمهای

پلیمری استفاده می کنند. این ماده به هر دو صورت پودر و مایع به بازار عرضه می شود.

در مقایسه با لیگنوسولفونات در غلظتهای بسار کمتری مورد استفاده قرار می گیرد. عملا ، غلظتهای SPA

1/0 از این ماده برای کنترل خواص رئولوژیک گل کافی است. lb/bbl 0/25 تا

260°
را تحمل کند. این ماده به خوبی c ( 500°F
) قلیایی ندارد و می تواند دماهای تا PH نیازی به SPA

درگلهای پلیمری عمل می کند و گاهی اوقات به تنهایی در گلهای مورد استفاده در مراحل شروع حفاری

و در حفاری چاههای زمین گرمایی استفاده می شود. (Spud Mud)

به غلظتهای بالای جامدات حساس است. به این علت که این ماده یک ماده فعال سطحی است به SPA

راحتی در محیطهای با میزان بالای جامدات غوطه ور می شود. این ماده در مواردی که ظرفیت تعویض

12 باشد به بهترین lb/gal 20 معادل بنتونایت و وزن گل کمتر از lb/bbl گل کمتر از ( CEC ) کاتیونی

شکل عمل می کند.

۴٧

: ( Copolymerization ) کوپلیمریزاسیون

سرو کار داشته ایم. اما در این ( Homoploymer ) تاکنون در این بخش تنها با پلیمرهای همگن

قسمت می خواهیم کوپلیمرها را مورد بحث قرار دهیم . در حقیقت کوپلیمرها شامل 2 یا بیش از 2 نوع

مونومر هستند.

از طریق کوپلیمریزاسیون می توان پلیمرهایی تولید کرد که خواص آن متفاوت از پلیمرهای مربوط به هر

یک از مونومرهای تشکیل دهنده آن است. اضافه کردن هر مونومر دریچه تازه ای برای طراحی پلیمرهای

جدیدتر به روی ما باز می کند. برای مثال یک مونومر می تواند جهت بالا بردن توانایی تحمل حرارتی در

مورد استفاده (Shale Control) پلیمر به کار رود در حالی که مونومر دیگر می تواند جهت کنترل شیل

قرار گیرد.

در صنعت سیال حفاری محصولی وجود دارد که یک کوپلیمر است. این ماده از دو مونومر تشکیل شده است

که عبارتند از :

با آن آشنا شدیم ) و یک مونومر دیگر که در صنعت SPA سدیم آکریلات ( همچنانکه در قمست مربوط به

2 ) می شناسند. ‐ acrylamido‐2‐methyl propane sulfonic
acid ) AMPS آن را با نام

به پلیمر می دهد عبارتند از : پایداری حرارتی بالاتر و مقاومت نسبت به AMPS خواصی که مونومر

جامدات، شوری و سختی. که این خواص در مقایسه با زمانی که سدیم آکریلات به تنهایی وجود داشته باشد

تقویت شده اند.

شکل 20 : کوپلیمریزاسیون

دارای قیمت بالایی در بازار می باشد با این وجود این ماده در حضور مواد آلوده کننده می تواند AMPS

۴٨

و نشاسته اصلاح PAC پایداری حرارتی بالایی را برای گل ایجاد کند که این مقدار بیشتر از مقادیر مربوط به

شده است.

AMPS شکل 21 : مونومر

مقاومت بالاتری نسبت به آلودگی داشته و AMPS کوپلیمری که در بالا ذکر شد به خاطر حضور مونومر

این ماده از لحاظ کاربرد در موارد ، SPA دارد. همچون SPA توانایی تحمل جامدات بیشتری را در مقایسه با

سیستمهای کم جامد و غیر پراکنده وسیستمهای پلیمری مناسب تر است. این ماده در کنترل ویسکوزیته

با وزن SPA در محیط های با میزان جامد بالا توانایی زیادی ندارد. با این وجود این کوپلیمر در مقایسه با

مولکولی کم کاربرد بیشتری در موارد آب دریا دارد.

نمونه ای پلی آکریلات با وزن مولکولی متوسط ( 300000 ± ) وجود دارد که عمدتا برای کنترل صافاب

204/4°
مقاوم بوده و c ( 400°F
) مورد استفاده قرار می گیرد این ماده به دماهای خیلی بالا ( بیشتر از

مورد استفاده قرار می گیرد. همچون کوپلیمر ( Geothermal ) گاهی در حفاری چاههای زمین گرمایی

۴٩

بستگی ندارد و توسط باکتریها تجزیه نمی شود اما حساس به آلودگی کلسیمی می PH ذکر شده در بالا ، به

300 یا mg/lit باشد. به همین دلیل جهت عملکرد بهینه این ماده توصیه می شود که غلظت کلسیم محلول

کمتر نگه داشته شود. این ماده در محیط آب شیرین بسیار خوب عمل می کند.

این نمونه از پلی آکریلات اغلب اوقات در سیسمتمهای کم جامد ، بدون فاز پراکنده و دیگر سیستمهای

به کار برده می شود. علاوه بر ایجاد خاصیت کنترل صافاب، یک اثر پایدار کننده بر PHPA پلیمری چون

روی کنده های حفاری دارد. این محصول به ذرات رس متصل می شود و لایه ای کپسول مانند را به دور

کنده های حفاری ایجاد می کند. گاهی اوقات هنگامی که این نمونه از پلی آکریلات سدیم به سیستم

ایجاد می شود. هنگامی که ( Viscosity Hump ) اضافه می شود یک حالت افزایش موقتی ویسکوزیته

پلیمر در سیستم به یک غلظت کافی می رسد و حالت کپسولی در اطراف جامدات ایجاد می کند سیستم

دوباره روان شده و حالت پایدار به خود می گیرد.

1 است اما ممکن است غلظت مورد استفاده lb/bbl غلظت مورد استفاده این نمونه از پلی آکریلات برابر

کمی بیشتر یا کمی کمتر از این هم باشد که این بستگی به میزان مواد جامد گل دارد. این نوع پلی آکریلات

یک عامل از بین برنده حالت کلوخه ای است بویژه در حالتی که دمای سیستم زیاد باشد یا اینکه سیستم

یک سیستم پلیمری باشد.

در حالی که این نمونه از پلی آکریلات حالت روان کنندگی سریعی را ایجاد نمی کند ( همچنانکه در مورد

1 تجاوز کند، خواص رئولوژیک lb/bbl کوپلیمر ذکر شده در بالا مشاهده می شود) هنگامی که غلظت آن از

را پایدار می کند. این نمونه از پلی آکریلات در پایدار کنندگی خواص رئولوژیک بسیاری از سیستمهای آب

زمین گرمایی، کم جامد و بدون فاز پراکنده بسیار مفید و کارآمد است. ، PHPA شیرین از قبیل

کوپلیمر پلی
آکریلامید
/ پلی آکریلات :

(Partially Hydrolyzed Poly Acrylamid) اصطلاح پلی آکریلامید هیدرولیز شده جزئی

گاهی اوقات برای معرفی کوپلیمر پلی آکریلامید / پلی آکریلات به کار می رود. در حقیقت (PHPA)

۵٠

محصول نهایی کوپلیمریزاسیون پلی آکریلامید / پلی آکریلات است. اگر چه این محصول با نام PHPA

شناخته می شود اما در حقیقت از طریق کوپلیمریزاسیون آکریلامید و سدیم آکریلات بدست آمده PHPA

تنها به منظور سادگی در کاربرد نام آن به کار رفته است. PHPA است و نام

تحت تأثیر وزن مولکولی و نسبت گروههای کربوکسیل به گروههای آمید است . پلی PHPA خواص

آکریلامید به تنهایی درآب قابل حل نیست بنابراین می بایست با سدیم آکریلات کوپلیمریزه شود تا قابلیت

انحلال در آب بدست آورد. در حقیقت کوپلیمریزاسیون با سدیم آکریلات پلیمری آنیونی ایجاد می کند که

در آب قابل حل است. نسبت سدیم پلی آکریلات به آکریلامید در شروع فرآیند، تعیین کننده نسبت دو

گروه عاملی در کوپلیمر نهایی می باشد. مونومرهایی که این کوپلیمر را می سازند در شکل زیر نشان داده

شده اند.

شکل 22 : سدیم آکریلات / آکریلامید

در طول کوپلیمریزاسیون ، دو مونومر به صورت تصادفی جهت تشکیل یک پیوند کربن – کربن به یکدیگر

متصل می شوند. کوپلیمری که در نتیجه این فرآیند ایجاد می شود دارای گروههای کربوکسیل و گروههای

آمیدی است که به صورت تصادفی بر روی اسکلت اصلی کوپلیمر قرار گرفته اند.

کوپلیمرنهایی در شکل 23 نشان داده شده است.

۵١

PHPA : شکل 23

توجه به این نکته لازم است که به خاطر پیوند کربن – کربن به عنوان استخوانبندی اصلی تشکیل کوپلیمر،

این کوپلیمر نسبت به حرارت و تجزیه باکتریایی مقاومت بسیار خوبی دارد. توجه به این نکته نیز لازم است

که این پلیمر آنیونی است و آن به این معناست که تحت تأثیر سختی و سطوح کاتیونی رسها قرار می گیرد.

موجود است که دارای وزن مولکولی زیاد و شامل % 65 تا % 70 آکریلامید و PHPA نمونه ای از

بقیه آکریلات می باشد. وزن مولکولی این ماده درگستره ای بیش از 20 میلیون قرار می گیرد . این محصول

و عاملی در جهت کپسولی کردن مواد جامد در سیستمهای آب شیرین، آب Shale به عنوان یک بازدارنده

به کار برده می شود. علاوه بر اینها ، این ماده در آب شیرین تولید ویسکوزیته نیز Kcl و Nacl دریا ، نمک

می نماید.

این ماده به این صورت است که پلیمر به رسهای روی ( Shale Inhibition ) مکانیسم بازدارندگی شیل

دیواره چاه متصل می شود و از تبلور و پراکنده شدن آنها جلوگیری می کند. در حقیقت در این فرآیند این

محصول از طریق گروههای کربوکسیل آنیونی خود به بارهای مثبت روی لبه ذرات رس متصل می شود و

چونکه دارای وزن مولکولی زیاد بوده و نسبتا طولانی نیز می باشد می تواند با چندین رس ارتباط برقرار کند

که نتیجه اش ایجاد یک حالت پوشش بر دیواره چاه و جلوگیری از تماس مولکولهای آب با رسها می باشد.

همین اثر این محصول بر روی کنده های حفاری نیز مشاهده می شود . پلیمر انسجام و یکپارچگی کنده

های حفاری را حفظ می کند، که این نتیجه اش حذف راحتتر آنها در سطح می باشد.

همچنین از طریق بالا بردن ویسکوزیته فاز آبی عمل بازدارندگی شیل را به انجام می رساند. PHPA

ویسکوزیته صافاب گل را افزایش می دهد که این عامل به نوبه خود باعث کاهش میزان نفوذ صافاب PHPA

۵٢

به داخل سازند می شود. اگر چه صافاب گل ممکن است به داخل سازند نفوذ کند اما یک صافاب پلیمری

پس از نفوذ به داخل سازند با فشارهای موئینگی روبرو می شود که از نفوذ بیشتر آن به داخل سازند

جلوگیری می کند. این عامل همچنین از نفوذ صافاب به داخل شکافهای ریز و درشت سازند نیز جلوگیری

می کند.

70 واحدهای آکریلات : آکریلامید نسبتی : مطالعات در زمینه شیل ها نشان داده است که یک نسبت 30

بهینه برای کاربرد در سیالات حفاری است. این نسبت گاهی با نام هیدرولیز % 30 شناخته می شود.

همچنین این موضوع به اثبات رسیده است که پلیمرهای با وزن مولکولی بالا شیل را بهتر از پلیمرهای با

وزن مولکولی کم کپسوله می کنند.

همچنان که قبلا ذکر شد علت استفاده از آکریلات سدیم ایجاد حلالیت در آب است با این وجود یک پلیمر

70 بازدارندگی شیل ایجاد کند. حتی همین : 100 پلی آکریلات نمی تواند به اندازه یک کوپلیمر 30 %

70 با وزن مولکولی بالاتر بازدارندگی شیل بهتری را ایجاد می کند. : نسبتهای 30

عقیده بر این است که پلی آکریلات با وزن مولکولی بالاتر میل ترکیبی بیشتری با بارهای مثبت روی رسها

دارد . همچون لیگنو سولفونات ها هنگامی که پلیمر در سیستم باقی می ماند و به لبه های فعال رسها

متصل می شود ، نیروهای جاذبه قوی ممکن است ذرات رس را از هم جدا کرده و در فاز مایع پراکنده سازد.

گروههای آمید در این زمینه مفید هستند چرا که بین گروههای آنیونی کربوکسیل و سایتهای کاتیونی بر

روی ذرات رس فاصله ایجاد می کنند. هنگامی که گروههای آمید و گروههای کربوکسیل در طول زنجیره

پلیمری توزیع می شوند ، خاصیت توده ای گروه آمید از نزدیک شدن زیاد گروه کربوکسیل به بارهای روی

رسها جلوگیری کرده مانع جدا شدن ذرات رس توسط گروههای کربوکسیل می شود. گروه آکریلامید تمایل

به سطوح رسها دارد ولی پیوند هیدروژنی ضعیفی که عامل این تمایل است در مقایسه با پیوند یونی بسیار

قوی ( بین گروه کربوکسیل و لبه های با بار مثبت ذرات رس ) قابل اغماض است. گروه آکریلامید قادر به

تشکیل پیوند هیدروژنی در طول سطوح رسها است . همچنان که گفته شد این پیوند هیدروژنی در مقایسه

با نیروی پیوند یونی خیلی ضعیف است و تنها کاری که می کند باعث می شود که فاصله ای بین بارهای

۵٣

ذرات موجود در داخل گل حفاری ایجاد شود.

همچنان می تواند در پایدار کردن شیل موثر باشد، اگر چه می بایست غلظت PHPA ، در یک محیط نمکی

آن در مقایسه با آب شیرین افزایش یابد تا اثر قابل توجهی بر روی ویسکوزیته صافاب داشته باشد. با افزایش

نمی تواند به سرعت در آب متبلور شود. این منجر به کاهش در خواص ویسکوزیته PHPA ، شوری آب

دهندگی پلیمر می شود. در این حالت پلیمر هنوز آنیونی است و می تواند بر روی سایتهای فعال چاه جذب

شود.

در سیالات حفاری پایه نمکی به این معناست که به منظور بدست آوردن همان خواص PHPA بکارگیری

ویسکوزیته دهندگی به صافاب و حالت کپسوله کردن کنده ها مشابه آب شیرین می بایست مقدار بیشتری

ذاتاً دارای خاصیت KCl به محلول آب نمکی اضافه کرد. چون که گلهای نمکی، خصوصا گلهای PHPA

دارای خواص بازدارندگی شیل استثنائی ای می PHPA پایدار کنندگی شیل هستند یک گل نمکی حاوی

به صافاب گل خاصیت PHPA دارای خاصیت پایدارکنندگی زیادی برای شیلها هستند و KCl باشد. نمک یا

ویسکوز می دهد که عمق نفوذ آن را در داخل سازند محدود می کند.

حساسیت آن به کلسیم محلول است. همچون پلی آکریلات ، کربوکسیل PHPA یکی از مشکلات استفاده از

آنیونی با کلسیم واکنش می دهد. این حالت بویژه در سیستم آبهای شیرین که کلسیم می تواند پلیمر

و هر آنچه که این پلیمر بر روی آن جذب سطحی شده را رسوب دهد یک مشکل اساسی است. در PHPA

درحضور کلسیم به عنوان یک عامل کلوخه ای شدن گل عمل می کند این مشکل PHPA بعضی موارد

بویژه در مواقعی که میزان جامدات گل کم باشد نمود پیدا می کند . هنگامی که میزان جامدات گل کم

باشد و کلسیم به گل وارد شود، کلوخه شدن اتفاق می افتد و جامدات رسوب کرده و از گل خارج می شوند.

در سیستم های با میزان جامد بالا ، ورود کلسیم به گل باعث کلوخه شدن گل و افزایش ویسکوزیته در گل

می شود.

به طور کامل متبلور نمی شود و درمعرض اثرات کلوخه کنندگی کلسیم PHPA در یک گل نمکی ، پلیمر

Ca تا حدی تحت تأثیر + 2 PHPA محلول قرار نمی گیرد. البته پلیمر

Ca قرار می گیرد و چون که + 2

۵۴

سایتهای آنیونی پلیمر را اشغال می کند دیگر سایت آنیونی ای برای واکنش با سایتهای فعال دیواره چاه

Ca وجود ندارد. به طور خلاصه هنگامی که + 2

در محلول وجود داشته باشد باید مقدار بیشتری پلیمر اضافه

کرد تا بر اثرات آن غلبه کند.

300 برسانیم. mg/lit غلظت کلسیم محلول را به زیر PHPA پیشنهاد می شود که به منظور استفاده از

انجام این عمل درسیستمهای کم جامد و با دانسیته کم به ویژه هنگامی که جامدات آنقدر قابلیت متبلور

شدن ندارند، راحت تر است. در سیستمهایی که غلظت جامدات نسبتا زیاد است ( مثلا هنگامی که وزن گل

20 معال بنتونایت باشد حذف lb/bbl آن بیش از ( MBT ) 10 است و میزان تست متیلن بلو lb/gal بالای

کلسیم کاری بس مشکل است . حذف کلسیم از سیستم نیازمند اضافه کردن منابع کربناته مثل سودااش یا

بیکربنات سدیم است، که ممکن است باعث کلوخه ای شدن گل شود.

یک حالت مشابه برای منیزیم وجود دارد . منیزیم هم به سایتهای آنیونی کربوکسیل جذب شده و با آن

به 10 یا 10.5 افزایش یابد. چون که این واکنش PH واکنش می دهد. به منظور حذف منیزیم لازم است که

را در این سطح نگه داشت تا از حل شدن مجدد منیزیمی که به PH برگشت پذیر است لذا باید همواره

سیستمهای غیر پراکنده اند و به راحتی PHPA رسوب کرده، جلوگیری شود. سیستمهای PH خاطر این

های قلیایی را تحمل نمی کنند . همچون هر سیستم غیر پراکنده ای ، افزودن سود سوز آور اثر کلوخه PH

OH‐ ) دارد. یون هیدروکسید PHPA کنندگی بر روی سیستم

) خیلی واکنشگر است و مستقیما به سراغ

رسهای بدون محافظ در سیستم می رود. نیتجه همان است که در موارد اضافه کردن سود سوز آور به گل

مراحل ابتدایی حفاری چاه پیش می آید که همان کلوخه ای شدن گل می باشد.

برابر 10 و بالاتر از آن سرعت هیدرولیز بسیار زیاد PH ی رخ می دهد ولی در PH در هر PHPA هیدرولیز

را مصرف کند و لیکن چون که دراثر PHPA خواهد شد. هیدرولیز هیچگاه تکمیل نمی شود تا تمام

تولید می شود می بایست از هیدرولیز جلوگیری کرد. در حقیقت هیدرولیز ( NH هیدرولیز گاز آمونیاک ( 3

149°c
( 300°F
) یک فرآیند فوق العاده کند است و دماهای بالا آنرا سرعت می بخشد. در دماهای بالای

هیدرولیز سرعت بیشتری به خود می گیرد.

۵۵

به عنوان تقویت کننده بنتونایت ، کلوخه کننده انتخابی و کلوخه کنند کلی : PHPA

خواص متفاوتی را از خود به نمایش می PHPA ، بر اساس وزن مولکولی و نسبت آکریلامید به آکریلات

[ گذارد.[ 1

۵۶

۵٧

6 - چگونگی ساخت:

فرمولی که در ساخت این نوع گل بیان می شود در حقیقت یک فرمول نوعی است که ممکن است

بسته به شرایط چاه و دیگر عوامل تغییراتی در آن ایجاد شود. در ابتدا و قبل از هر کاری مخازن را از سیال

حفرة قبل خالی می کنیم و شستشو می دهیم.

-1 آب

300 سودااش به میزان: mg/lit -2 در صورت بالا بودن کلسیم آب به مقداری بالاتر از

پوند در بشکه جهت پائین آوردن سختی آب و کاهش (mg/lit Ca2+‐300) ×FW×0.000928

در حقیقت کسر حجمی آب است که از ریتورت کیت بدست می FW ) . یون کلسیم به کار می رود

آید. )

9.5 بکار می رود. در این – بین 9 PH -3 کاستیک سودا به میزان مورد نیاز جهت افزایش و کنترل

استفاده شود چرا که استفاده از سود سوزآور یونهای سدیم ناپایداری ( KOH ) مورد ترجیحاً پتاس

را بوجود می آورد که برای گل احتمالاً مشکلاتی را بوجود خواهد آورد.[ 3 ] معمولاً میزان کاستیک

مورد نیاز پس از استفاده از سودااش به صورت زیر محاسبه می شود:

پوند دربشکه. ولی بهتر است که میزان کاستیک سودا با توجه mg/lit Mg2+ × FW × 0.00116

در حقیقت کسر حجمی آب است که از ریتورت کیت بدست FW ) . صورت پذیرد PH اندازه گیری

می آید. )

بسته به نوع کانیهای رسی و شیل متفاوت است و بر انتخاب نوع گلایکول تأثیرگذار KCl -4 غلظت

است. یعنی بین 2 تا 15 % وزنی می تواند باشد.

10-12 جهت کنترل صافاب. ( ترجیحاً نشاستة گندم lb/bbl به میزان ( Starch ) -5 نشاسته

(نشاستة قرمز))

3-5 جهت کنترل صافاب. lb/bbl به میزان PAC‐L -6

0.5 جهت بالا بردن رئولوژی و کمک به پائین آوردن صافاب. -1.5lb/bbl به میزان PAC‐R -7

0 به جهت کپسوله کردن و کنترل شیل. -0.5 lb/bbl به میزان PHPA -8

جهت ایجاد ویسکوزیته در صورت نیاز. Xanthan Gum -9

6 % حجمی. - -10 پلی گلایکول به میزان 3

85 از کربنات کلسیم و بالاتر از آن از باریت استفاده pcf -11 ماده وزن افزا به مقدار مورد نیاز. تا وزن

می شود.

۵٨


ادامه مطلب


نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

جمعه 12 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند
:PHPA -2-5

-1-2-5 مقدمه :

پلیمرها از سال 1930 یعنی زمانی که نشاسته ذرت به عنوان یک افزودنی در گلهای حفاری در

جهت کاهش هرزروی مورد استفاده قرار گرفت، در صنعت حفاری مطرح شدند. از آن زمان تا به امروز

پلیمرها بسیار تخصصی تر و متنوع تر شده و به همین نسبت در صنعت حفاری نیز بیشتر مطرح شده اند.

پلیمرها امروزه یک جزء لاینفک سیستمهای پایه آبی به شمار می روند. بعضی از سیستمهای گل حفاری نیز

ساختاری کاملا پلیمری دارند که به طور کلی سیستمهای پلیمری نامیده می شوند.

امروزه گستره وسیعی از پلیمرها در دسترس ما هستند . تعدادی از پلیمرها مانند نشاسته منشاء طبیعی

دارند ، تعدادی دیگر که کاربردهای تخصصی تر دارند پلیمرهای طبیعی اصلاح شده بوده و پلیمرهای

پیچیده تر دیگری هم هستند که به طور مصنوعی و طی فرآیندهای شیمیایی خاص تولید می شوند.

پتانسیل نامحدود پلیمرها برای رشد و توسعه ، آنها را برای استفاده در تمام زمینه ها در صنعت حفاری قابل

کاربرد می سازد. با استفاده از تکنولوژی پلیمر می توان شرایط مختلف را در سطح مولکولی مورد بررسی

قرار داده و پلیمری برای آن شرایط خاص طراحی کرد. با توجه به گفته های بالا آینده بسیار درخشانی را

[ می توان برای پلیمرها در صنعت حفاری متصور شد. [ 1

-2-2-5 شیمی پلیمر و کاربردها:

١٧

یک پلیمر در حقیقت مولکول بزرگی است که از واحدهای تکرار شونده کوچک و مشابهی تشکیل

شده است. این واحدهای کوچک تکرار شونده مونومر نامیده می شوند. عمل اتصال این مونومرها به یکدیگر

برای تشکیل یک مولکول پلیمر بزرگ را پلیمریزاسیون گویند. پلیمرها ممکن است دارای وزن مولکولی در

حد میلیون بوده و یا اینکه متشکل از تعداد محدودی مونومر باشند که در این صورت وزن مولکولی پلیمر

بسیار کم خواهد بود. پلیمرهایی که دارای تعداد کمی از واحدهای تکرار شونده باشند، الیگومر نامیده می

شوند.

نوشته می شود. برای مثال ساده ترین n برای بیان فرمول شیمیایی یک پلیمر فرمول تجربی مونومر با درجه

است. پلی اتیلن نتیجه پلیمریزاسیون مونومر اتیلن با فرمول (C2H4)n پلیمر، پلی اتیلن با فرمول

است. در طول فرآیند پلیمریزاسیون، باند دوگانه از بین می رود و پلیمر پلی اتیلن تشکیل می (CH2=CH2)

شود.

n( CH2=CH2) (CH2‐CH2)n

پلی اتیلن اتیلن

n . می باشد (CH2‐CH مرتبه تکرار واحد ( 2 n پلی اتیلنی که در نتیجه این فرآیند تولید می شود متشکل از

را درجه پلیمریزاسیون می گویند. پلیمرها عموما دارای درجه پلیمریزاسیونی بزرگتر از 1000 هستند.

پلی اتیلن مثالی از یک هوموپلیمر ( پلیمر همگن ) است. هوموپلیمرها شامل تنها یک مونومر هستند.

مثالهای دیگر پلیمرهای همگن، پلی پروپیلن و پلی استایرن هستند. نوع دیگری از پلیمرها هستند که از دو

یا بیش از دو نوع مونومر تشکیل شده اند این نوع پلیمرها کوپلیمر نام دارند. مونومرها می توانند در

نسبتهای متعدد و در مکانهای مختلفی در زنجیره پلیمری قرار داشته باشند. کوپلیمریزاسیون قدرت انعطاف

بیشتری در اختیار طراح پلیمر قرار می دهد.

ساختار پلیمرها :

طبقه بندی ساختار پلیمرها به سه صورت : خطی ، شاخه ای و اتصال میانی می باشد برای این موارد در زیر

١٨

مثالهایی آورده شده است:


• خطی


Partially Hydrolyzed ) PHPA ،(Carboxy methyl cellulose) CMC : مثال

(Hydroxy Ethylcellulose) HEC و (Polyacrylamide


• شاخه ای


. ( Xanthan gum ) مثال : نشاسته و صمغ زانتان


• اتصال ضربدری


١٩

اتصال میانی ( xanthan gun ) مثال : صمغ زانتان

در پلیمرها احتمالات بسیاری در تشکیل ساختار مولکولی وجود دارد. که هر یک از این احتمالات منجر به

ساختار پلیمری خاصی شده و به تبع آن بر عملکرد پلیمر نیز تأثیر می گذارد . تعدادی از این احتمالات در

زیر آورده شده است :

-1 نوع مونومر یا مونومرها

-2 وزن مولکولی

-3 نوع و میزان اصلاحات شیمیایی که بر روی پلیمر صورت گرفته است.

[ -4 تعداد گروههای جانبی یا اتصال ضربدری که بر روی زنجیره اصلی پلیمر وجود دارند.[ 1

عواملی که رفتار یک پلیمر ویژه را تعیین می کنند، پیچیده هستند و اغلب فقط با یک تغییر کوچک در

ساختار مولکولی، خصوصیات یک پلیمر بطور کلی عوض می شود. این موضوع به پلیمرها یک تنوع ذاتی می

دهد و باعث می شود که پلیمرها کاربردهای بسیاری داشته باشند. مهمترین متغیرهای ساختاری عبارتند از:

[ شکل 3 : ساختار بنیانی پلیمر[ ٢

٢٠

الف- وزن مولکولی یا طول زنجیر- این متغیر با محدود کردن تعداد گروه های خاتمه دهنده زنجیر یا بوسیله

شکست زنجیرهای بزرگتر قابل تغییر است. خصوصیت مهم دیگر توزیع وزن مولکولی است.

این موضوع درشکل 4 برای دو نمونه که دارای وزن مولکولی میانگین برابر هستند، نشان داده شده است. در

موردی که توزیع اندازه وزن مولکولی گسترده است(شکل 4)، مقدار زیادی از مواد با وزن مولکولی کمتر،

غالب هستند یا حداقل واکنش مواد با وزن مولکولی بیشتر را تعدیل می کنند.

ب- نوع گروه های واکنش دهنده- واکنش پذیری شیمیایی به نوع گروه ها و تعداد گرو ههایی که به ملکول

متصل شده اند، وابسته است و معمولاً بیش از یک گروه واکنشگر وجود دارد. توزیع گروه ها بروی زنجیره

اصلی پلیمری نیز منعکس کننده خصوصیات و واکنش پذیری آن است. اغلب بدلیل طبیعت پیچیده

پلیمرها، جزییات ساختاری آنها مشخص نیست، اما شرایط واکنشی متفاوت م یتواند در ساختار پلیمر تغییر

بوجود آورد و بر عملکرد پلیمر تاثیر بگذارد.

[ شکل 4 : منحنی های توزیع وزن
مولکولی [
2

گروههایی که برروی پلیمر قرار می گیرند عبارتند از:

غیر یونی



نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

جمعه 12 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند
سیستم سیال حفاری
گلایکولی


بازدارندة جدید به عنوان هدف در نظر گرفته می شود.

علاوه بر مزایای ذکر شده در مورد سیالات حفاری غیر آبی، این خانواده از سیالات دارای یک سری نواقصی

هم هستند که از آن جمله می توان به هزینة بالا، محدودیتهای زیست محیطی، مشکلات مربوط به دفع،

مشکلات مربوط به سلامتی و ایمنی و خسارتهایی که به سازندهای بهره ده می زنند اشاره کرد. نتیجتاً، یک

سیال حفاری پایه آبی که شبیه به یک گل روغنی عمل کند به عنوان هدف نهایی در صنعت حفاری به

حساب می آید. دو شاخص مهم در ارزیابی میزان عملکرد یک سیال حفاری پایه آبی با توانایی بالا عبارتند

از: پایدارسازی شیلها و میزان روانکاری.

هنگامیکه شیلهای حساس به آب در معرض سیالات حفاری پایه آبی معمولی قرار می گیرند، تمایل به جذب

سریع آب از سیال حفاری دارند که در نتیجة آن بر حسب خواص شیمیایی شیل، پدیدة متورم شدن یا

عدم انسجام ،( bit‐balling ) پراکندگی شیل روی می دهد. نتیجة نهایی این پدیده ها توپی شدن مته

کنده ها، گشاد شدگی چاه، تنش پیچشی و کششی زیاد و گیر لوله ها است.

در 5 دهة گذشته، مواد شیمیایی متعددی برای بازدارندگی شیلهای حساس به آب به کار گرفته می شدند.

در این میان متداولترین روشی که مورد استفاده قرار می گرفت عبارت بود از استفاده از غلظتهای بالای

نمکهایی از قبیل کلرید پتاسیم، کلرید سدیم و نمکهای دوظرفیتی. ادعاهای متعددی در مورد مکانیسم این

نمکها در بازدارندگی از متورم شدن وجود دارد. توسعه یافته ترین سیالات بازدارندة شیل شامل گلهای کلرید

سدیم/نشاسته، گلهای سیلیکاتی، گلهای آهکی و گلهای ژیپسی بر پایة سولفات کلسیم هستند.

با این وجود، استفاده از این نمکها به مقدار زیاد اثرات منفی شیمیایی و زیست محیطی بر اکوسیستم می

٧

گذارد. این نمکها همچنین محدودیتهایی را بر انعطاف پذیری و سازگاری افزایه های سیال حفاری در

عمومیت یافت. دسته KCL/ فرمولاسیون گل اعمال می کند. در اواخر دهة 1960 و اوایل 1970 گلهای پلیمر

مورد بررسی قرار گرفتند و نتیجة آن این بود که این ترکیب در مقایسه با KCL ای از پلیمرها در ترکیب با

در غلظتهای پائین پلیمر بسیار کارایی بالایی داشت. KCL/PHPA . دارای بازدارندگی شیل بالاتری بود KCL

با این وجود، به خاطر بازدارندگی ناکافی شیل و گرانروی بالای پلیمر تورم سطحی اتفاق می افتد که نتایج

به این خاطر که در اثر هیدرولیز آکریلامید از خود گاز PHPA ، رضایتبخشی را ایجاد نمی کند. علاوه بر این

آمونیاک متصاعد می کند و به خاطر بقایای مونومرهای آکریلامید، برای سلامتی انسان مضر است. گلهای

شوری بالایی دارد و به این خاطر دفع این سیالات با شوری بالا می تواند برای اکوسیستم KCL/PHPA

دریایی و خاکهای کشاورزی مضر باشد. در هر مورد از موارد ذکر شده کلرید پتاسیم به عنوان عامل اصلی در

بازدارندگی شیل در ترکیب با دیگر نمکها یا سیالات مورد استفاده قرار می گیرد.

وابستگی آنها به الکترولیتها برای بازدارندگی بهینة شیل است. چنین ،KCL/ نقص این سیالات حفاری پلیمر

موادی می توانند اثر شدیدی بر روی محیطهای دریافت کننده داشته باشند که استفاده از آنها و تخلیة آنها

را محدود می کند یا گاهی اوقات قبل از تخلیه نیاز به عملیات تصفیه ای پر هزینه ای دارند.

پلیمر در سال 1990 در میدان نفتی بکار /KCL و یک KCL سیستم گلایکول و پلی گلایکول در ترکیب با

گرفته شد که موفقیتهایی را کسب کرد و در شرایط خاصی که آزمایشها بر روی مغزه ها نشان از جواب

[ مثبت بر روی شیلها داشته باشند، می توان از آنها استفاده کرد.[ 6


ادامه مطلب


نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

جمعه 12 دی 1393 :: نویسنده : رضا سپهوند


( کل صفحات : 3 )    1   2   3   
درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : رضا سپهوند
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی